100. yıl: Türkiye'de laiklik nasıl değişti?

100. yıl: Türkiye’de laiklik nasıl değişti?

AKP’nin iktidarda olduğu yirmi yıl boyunca izlediği siyasetlerin din-devlet münasebetlerinde yol açtığı değişim, Cumhuriyet’in 100’üncü yılında en çok tartışmaya yol açan bahislerin başında geliyor.

Kimi analistler, Recep Tayyip Erdoğan’ın Atatürk’ün kurduğu laik Türkiye Cumhuriyeti’ni “popülist İslamcı otoriter bir rejime” dönüştürdüğünü düşünüyor. Kimi uzmanlar ise siyasal İslamcıların demokratik laik sistemde yol açtıkları tahribata karşın toplumsal hayatta sekülerliğin büsbütün ortadan kaldırılamadığını savunuyor.

DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Leipzig Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Markus Dressler ise bugün Türkiye’de yaşanan dönüşümün salt siyasal İslam’ı temsil eden AKP’nin son yirmi yıldaki siyasetleri ile açıklanamayacağı, gelinen etabın AKP öncesinde yaşanan “kırılma anları” gözardı edilerek değerlendirilemeyeceği görüşünde.

“Kemalist ıslahatlar büyük ölçüde geride bırakıldı”

Türkiye’de din-devlet bağlantıları ile ilgili araştırmalarıyla tanınan Dressler, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu birinci yıllarda dadevlet ile din ortasında büyük bir ayrımolmadığını, ayrıyeten laiklik konusunda da cumhuriyetin kuruluşundan bu yana kıymetli kırılma anları, değişimler yaşandığına dikkat çekiyor.

Bununla birlikte Dressler, Türkiye’de günümüzde Kemalist ıslahatların büyük ölçüde geride bırakıldığına işaret ederek içinde bulunduğumuz periyodu “post-Kemalist dönem” olarak nitelendiriyor.

Recep Tayyip ErdoğanFotoğraf: picture alliance/dpa/AP Images/K. Ozer

Peki “post-Kemalizm” ne manaya geliyor? Markus Dressler bu soruyu şu sözlerle yanıtlıyor:

“Bu, AKP’nin Kemalist prensipleri büsbütün geride bıraktığı manasına gelmiyor. Hatta bence bilhassa milliyetçilik konusunda epeyce Kemalist bir çizgide bulunuyor. Lakin AKP ile İslami hareket ve ona yakın hisseden kitlenin, Kemalist kimliğine epeyce ara koyduğunu söyleyebiliriz. Post-Laikçi tarifini da kullanabiliriz. Lakin ara koymakla birlikte birebir anda laikliğin ataerkil, üstten dayatmacı üslubunu, kendisine yarar sağlayacak halde çevirip kullanıyor, kendi lehinde araçsallaştırıyor.”

Çok partili periyoda geçişle birlikte yaşanan değişim

1924’teki birinci Anayasa’da “Türkiye Devletinin dini İslamdır” hususuna yer verilmiş, bu ibare süratle atılan sekülerleşme adımlarıyla 1928 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştı.

Markus Dressler, sekülerleşme atılımlarında, Pir Sait isyanı üzere Ankara’ya yönelen sert direnişin kırılması gayesinin de tesirli olmuş olabileceğine dikkat çekerken “Bu direniş olmasaydı da sekülerleşme adımları atılır mıydı, bunu tam olarak bilmiyoruz” dedi.

Prof. Dr. Markus Dressler.Fotoğraf: Privat

1940’lı yılların sonu itibariyle çok partili periyoda geçiş sürecine paralel olarak, bu sefer sergilenen güçlü karşı direniş nedeniyle “çok radikal laikliğin” sürdürülemeyeceğinin anlaşıldığını, bunun üzerine siyasette, kamusal alanda İslam’a alan açılmaya başlandığını hatırlatan Markus Dressler, mevzunun karmaşık tarafları bulunduğuna işaret etti.

Alman uzman, “Nasıl ki Türkiye Cumhuriyeti’nin birinci başlarda büsbütün laik bir devlet olarakkurulduğunu söylemek hakikat değilse, günümüzde de sekülerliğin büsbütün ortadan kalktığını söylemek de hakikat değil” tespitini lisana getirdi.

“Sekülerliğin niteliği değişti”

Türkiye’de geçmişte “din-siyaset” ayrımının uygulandığı periyotlar olduğunu lakin hiçbir periyot “din-devlet” ayrımının tam olarak gerçekleşmediğini anlatan Markus Dressler, günümüzde ise sekülerliğin niteliğinin değiştiğini aktardı.

Bu görüşünü Diyanet İşleri Başkanlığı’nı örnek göstererek açıklayan Dressler, dini hareketlerin siyasi mobilizasyonunu önlemek, dini denetim etmek ve organize etmek için kurulan Diyanet’in günümüzde farklı bir fonksiyonu olduğunu söyledi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Diyanet İşleri Lideri Prof. Dr. Ali ErbaşFotoğraf: Murad Sezer/REUTERS

Markus Dressler, “Diyanet bugün, AKP hükümetinin, İslamlaştırma siyasetini yönettiği ve yasallaştırdığı bir araç haline dönüştü. Lakin değişmeyen şey devletin yeniden dini denetim altında tutmak ve kendi istediği halde yönlendirmek için çok önemli uğraş gösterdiği gerçeğidir. Bu da devletin ataerkil yapılarına sadık muhafazakar dindar bir ülküye dayanıyor, bilhassa kendilerinin söz ettiği üzere ‘dindar nesiller’ yetiştirme maksadına. Türkiye’de din hala devlet tarafından denetim edilen, devletin bir güç kullanma aracıdır” diye konuştu.

Devlet tüm dinlere ve inançlara eşit arada mi?

Farklı siyasi aktörler tarafından devir periyot gündeme getirilse de AKP bugüne kadar Anayasa’da laiklik prensibinin kaldırılması teşebbüsünde bulunmadı. AKP’li siyasetçiler, geçmişte vatandaşlar üzerinde baskı aracı olarak kullanıldığını söyledikleri “militan laiklik anlayışına” itiraz ettiklerini, kendilerinin ise “özgürlükçü bir laiklikten” yana olduklarını argüman ediyor.

Erdoğan da 2011 yılında Mısır’da yaptığı konuşmada, “Müslümanım lakin laik değilim. Ancak laik bir ülkenin başbakanıyım” açıklamasını yapmış, laikliği “devletin her dine eşit arada olması” olarak tanımladıklarını açıklamıştı.

Ancak uzmanlar ve yayımlanan pek çok araştırma, AKP’nin savının bilakis, Türkiye’de devletin tüm dinlere ve inançlara eşit uzaklıkta olmadığı, dini özgürlüklerin Sünni Müslümanlar lehine arttığı, Aleviler için ya da öteki dinlere mensup yurttaşlar bakımından bunun tez edilemeyeceği tespitine vurgu yapıyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kararıyla mescide dönüştürülen Ayasofya’da birinci cuma namazı 24 Temmuz 2020’de kılındı Fotoğraf: AFP/O. Kose

“Proaktif İslamlaştırma politikası”

Markus Dressler, AKP’lilerin “Anayasa’da ne yazdığı değil, fiilen ne yaptığımız önemli” fikriyle anayasada laiklik unsurunu kaldırmak konusunda çok fazla ısrarcı olmamış olabileceklerini söyledi.

Buna rağmen AKP iktidarının Türkiye’de bilhassa üç alanda “proaktif İslamlaştırma politikası” izlediğini kaydeden Alman uzman Dressler, bu alanları eğitim, devlet kurumları ve medya olarak sıralayarak şu tespitini aktardı:

“İmam Hatip okulları sistematik olarak destekleniyor, tüm okullardaki müfredatta dini içerik artırılıyor, Diyanet aracılığıyla devletin belirlediği dindarlık ideali dayatılıyor ve AKP hükümeti hem büyük ölçüde devlet kurumlarını hem de medyayı denetim etmesi nedeniyle de bazen açıkça bazen de üstü örtülü bir formda, kamusal algıyı oluşturulmaya, şekillendirmeye çalışılıyor.”

Gençlerin 2015 yılında İstanbul’da AKP hükümetinin eğitim siyasetlerini protesto ettikleri şovdan bir fotoğrafFotoğraf: Reuters/M. Sezer

Erdoğan’ın dindar gençlik hedefi

Erdoğan İmam Hatipleri yaygınlaştırmaya odaklanırken AKP’yi oluşturan takımların büyük bir bölümününçocuklarını İmam Hatip okullarına göndermemesi, bilhassa yabancı lisanda eğitim veren özel okullarda, kolejlerde okutması, ayrıyeten çocuklarını yüksek öğretim için Batılı ülkelere yollamaları, kamuoyunda hararetli tartışmaları da beraberinde getiriyor.

Yine pek çok kamuoyu araştırması da Erdoğan’ın “dindar jenerasyon yetiştirme” uğraşının toplumda, bilhassa de gençlerde, karşılık bulmadığını ortaya koyuyor.

Dressler, kendisinin de gençlerle görüşülerek yapılan araştırma projelerine katıldığını, bunların dikkat alımlı sonuçlar ortaya koyduğunu anlattı.

Araştırmalara nazaran Erdoğan’ın İslamlaştırma siyasetlerine genç jenerasyonlar direnç gösteriyorFotoğraf: Reuters/U. Bektas

AKP’nin, Erdoğan’ın, kamusal telaffuzları ve amaçları ile gençlerin dünyaya bakışı ortasında “büyük bir uçurum” olduğunu savunan Dressler, dikkat cazip müşahedelerini şu sözlerle aktardı:

“Muhafazakâr gençlerin göze çarpan kısmı, ilkesel olarak dinin siyasallaştırılmasına eleştirel bakıyorlar. Nitekim çok çarpıcı olan da AKP’ye yakın muhafazakar ailelerden gençlerin toplumsal cinsiyet ve LGBT üzere hususlarda çok açık ve liberal görüşlü olmaları. Zirveden dayatılan siyasi dindarlığa bir direnç var, bu aslında çok da şaşırtan değil, benzeri bir şey İran’da da gözlemlendi, baskının dindarlaşmaya hizmet etmediği, bilakis geri teptiği tarafında müşahedeler yapıldı. Elimizde Erdoğan’ın dindar jenerasyon yetiştirme amacında başarılı olduğunu ortaya koyabilecek sosyolojik datalar yok…”

AKP için İslam’ın dış siyasetteki rolü

Tırmanan İsrail-Hamas ihtilafı Erdoğan’ın dış siyasette önceliklendirdiği “İslami hassasiyetlerini” de bir kere daha gündeme taşıdı. Erdoğan’ın çok sayıda İsrailli sivilin vefatına yol açan Hamas için “Bir terör örgütü değil, topraklarını ve vatandaşlarını muhafazaya çalışan bir kurtuluş ve mücahitler grubudur” tarifini yapması tıpkı vakitte memleketler arası alanda da reaksiyona yol açtı.

Markus Dressler ise Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın dış siyasetteki bu telaffuzlarını Türkiye’nin siyasi ve iktisadi çıkarlarına nazaran şekillendirdiği görüşünde.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, çok sayıda İsrailli sivili öldürmesine karşın terör örgütü olmadığını söylediği Hamas’ın başkanı İsmail Haniye ile 2012 yılında çekilmiş fotoğrafıFotoğraf: picture-alliance/AP Photo

Dressler, “Filistin ihtilafı artık AKP hükümeti için çetin bir mevzu, zira tıpkı vakitte İsrail ile yakınlaşma hedefleniyordu. Ancak Uygurlardan farklı olarak Filistinlilerle, çok daha net ve açıkça bir dayanışma sergileniyor. Muhtemelen Uygurlarla dayanışma sergilenmemesi, Çin ve hatta tahminen de Rusya ile siyasi bağlar ve çıkarlarla ilintili… Özetle, dış siyasette ulusal çıkarlar öncelik taşıyor, siyasal İslami motifler, dini hassasiyet lakin ulusal çıkarları çok da etkilemediği surece kullanılıyor” değerlendirmesini paylaştı.

AKP’nin cemaat ve tarikatlarla “ittifakı”

Bu ortada din-devlet ilgileri konusunda yürütülen tartışmaların odağında yer alan bir öteki başlığı da, siyasi nüfuzları arttığı belirtilen cemaatler ve tarikatlar oluşturuyor.

Türkiye’de son yıllarda, devlet kurumlarına işe alımın ve bürokrasideki kritik misyonlara atamaların, liyakata nazaran değil, cemaat ve tarikatlara mensubiyet üzere temeller dikkate alınarak gerçekleştiği tezleri gündeme getiriliyor.Özellikle polis ve ordu üzere güvenlik kurumlarında ve hatta yargıda, Menzilciler, Süleymancılar, Yazıcılar, Okuyucular üzere kümelerin nüfuzlarını arttırdıkları tezi tartışılıyor.

Leipzig Üniversitesi öğretim üyesi Dressler, 15 Temmuz 2016 darbe teşebbüsü sonrasında Erdoğan liderliğindeki AKP hükümetinin tarikat ve cemaatlere bir ileti gönderdiğine işaret ederek “Bu kümelere ‘Ya hükümet ve rejim safında yer alırsınız ya da çok sert bir rüzgarla karşılaşırsınız’ bildirisi verildi. O devir itibariyle de bu yapıların, en azından söylemsel seviyede, AKP’ye yakınlaştıklarını gördük” müşahedesini aktardı.

Temmuz ayında vefat eden Menzil Cemaati’nin başkanı Abdülbaki Erol, 250 bin kişinin katıldığı bir merasimle köyü Menzil’de defnedilmiştiFotoğraf: Alican Uludag/DW

AKP’nin bu Sünni Müslüman yapıları bir halde devlet sistemine dahil ettiğini, bunun karşılığında bu yapıların bir formda kazanım elde etmelerini sağladığını aktaran Dressler, değerlendirmesini şöyle sürdürdü:

“AKP, her vakit güçlü pozisyonunu muhafazaya büyük kıymet atfetmekle birlikte, çok da kelam edilmeyen muahedeler yoluyla, aslında bir oldukça farklı ve çeşitli Sünni Müslüman oluşumları ile bir tıp ittifak oluşturabilmiş olması, sahiden de başarılı sonuçlar aldığı farklı bir reçete. Lakin, bunda çok net bir hiyerarşi gözetiliyor, AKP en güçlü aktör olarak pozisyonunu koruma etmeye büyük ehemmiyet affediyor. Hatırlarsanız AKP-Gülen Cemaati ortasındaki sıkıntılar asıl işverenin kim olduğu sorunsalıyla patlak vermişti… Emsal bir durum yaşanmamasına çok değer veriyorlar.”

Erdoğan’ın inşa ettiği sistem “tek adam rejimi” olarak nitelendiriliyor. Pek çok siyasi gözlemci, bu sistemin Erdoğan iktidarda olduğu sürece bu biçimde ayakta kalabileceği görüşünde. Pekala ya Erdoğan sonrasında, tarikatlar ve cemaatlerle oluşturulan “ittifakların” akıbeti ne olacak?

Erdoğan sonrası Türkiye’yi nasıl bir periyot bekliyor?

Bu soru karşısında evvel gülümseyen sonra derin bir nefes alan Markus Dressler, Türkiye konusunda, bilhassa gelecekle ilgili öngörüler yapmaktan kaçındığını söyledi.

Dressler, değerlendirmelerini şu tespitini aktararak tamamladı:

“Bir gün Türkiye’de içi boşaltılmış olan demokrasi yine tesis edilmek, iç barış pekiştirilmek istenirse, geçmişte yaşananlarla, tabularla yüzleşme yaşanması gerekecek. Türkiye Cumhuriyeti’nin birinci yıllarında hatta öncesinde yaşananlar ile de, Kürt problemiyle, Alevilerin karşı karşıya kaldıklarıyla, Müslüman olmayan azınlıklar hakkında, önemli bir yüzleşme yaşanması gerekecek…”