6 Şubat'ı unutmak: Kahramanlık ve sıradanlaşma

6 Şubat’ı unutmak: Kahramanlık ve sıradanlaşma

Türkiye, 6 Şubat sabahı büyük bir endişeyle uyandı. Kahramanmaraş merkezli sabah 04.17’de meydana gelen sarsıntının yarattığı dehşetli yıkımın boyutları şimdi tam olarak anlaşılamamışken tıpkı gün öğle saatlerinde, büyüklüğü yeniden 7’nin üzerinde olan ikinci ve yıkıcı bir zelzele daha yaşandı. Büyüklüğü 7.7 olarak açıklanan birinci zelzele sonrası hükümetin dördüncü düzey alarm ilan etmesi ise felaketin boyutlarına ait ipucu veriyordu. Bu düzeydeki alarm, tıpkı vakitte memleketler arası yardım daveti manasına geliyor.

Depremin yol açtığı yıkım günler, haftalar geçtikçe, zelzele bölgelerine ulaşıldıkça ortaya çıktı. Bölgeye gerek ulusal gerek milletlerarası çapta yardım kampanyaları ve faaliyetler başlatıldı. İstanbul başta olmak üzere vatandaşlar ortasında binalarının zelzeleye güçlü olup olmadığı konusunda da büyük bir telaş doğdu.

Türkiye’yi derinden sarsan sarsıntıların üzerinden şimdiyse altı ay geçti. Resmi datalara nazaran 50 binin üstünde kaybın olduğu sarsıntı, Türkiye’nin yaşadığı en büyük afetlerden biri. Yakınlarını, sevdiklerini, konutlarını, işyerlerini, okullarını kaybedenlerin acısı hâlâ taze, lakin zelzelenin toplumsal tesiri birinci haftalardaki üzere hissedilmiyor. Sarsıntının altıncı ayında farklı nedenlerin de tesiriyle sarsıntı gerçeğinin toplumda unutulmaya yüz tuttuğu gözleniyor.

İstanbul’da kontrol için başvuranlarda büyük düşüş

Toplumun sarsıntı gerçeğine birinci periyottaki kadar ilgi göstermemesinin bir örneği İstanbul bazında yaşanıyor. Uzmanların büyük bir sarsıntı beklediği İstanbul’da 6 Şubat’ın çabucak akabinde binalarının kontrolü için başvuranların sayısında şu anda büyük düşüş var.

İBB Genel Sekreter Yardımcısı Buğra GökceFotoğraf: Privat

İBB Genel Sekreter Yardımcısı Buğra Gökce, “Deprem gerçeğini unuttuk mu?” sorumuza “Kesinlikle evet” karşılığını vererek bunu bina kontrolü için kendilerine gelen müracaatların sayılarıyla şöyle açıklıyor:

“2022’de yıl boyunca bin kadar müracaat alırken bu yılın Ocak ayında 71 adet binaya ait müracaat almışız. Şubat ayında zelzeleden sonra ise gelen müracaat sayısı 122 bin 58. Hele bir gün var ki yalnızca bir gün içinde 22 binden fazla müracaat almışız. Vatandaşların hassasiyeti büyük bir sıçrama yapmış, endişeyle binamızı inceleyin demişler.”

Gökce’nin verdiği sayılara nazaran bu yüksek ilgi daha sonra yavaş yavaş düşüyor. Mart ayında başvuran sayısı 28 bin 430 olurken Nisan’da 2 bin 500, Mayıs’ta ise bin 300’e kadar iniyor. Gökce, şu anda kontrol için başvuranların sayısının artık yüzlerle tabir edildiğini belirtiyor ve yalnızca incelemede değil, bina dönüşümü uğraşında da büyük azalma olduğuna dikkat çekiyor.

Peki birinci periyotta binasının sağlamlığı için büyük dehşet yaşayanlar vakit içinde neden daha farklı bir hal içine giriyor?

Gökce’ye nazaran bunun pek çok ruhsal ve toplumsal nedeni olabilir lakin en kıymetli etkenlerden birisi de ekonomik. Sarsıntının birinci vakitlerinde konutlarının küçülmesine ya da bir ölçü para ödeyerek dönüşüme sıcak bakanların vakit içinde bu fikirlerinden vazgeçtiğini söyleyen Gökce, şöyle konuşuyor:

“Ekonomik yapıyla ilgili önemli bir erozyon yaşıyoruz. Şubat’ta, Mart’ta müteahhit için 500 bin lira vermesi gereken bir kişi için bu bedel artık enflasyonla oldu bir buçuk milyon. ‘Hadi 500 bini neyse lakin 1,5 milyonu nasıl ödeyeyim’ noktasına gelindi.”

Bu ortada Gökce’nin de verdiği bilgiye nazaran İstanbul’daki binaların zelzeleye hazırlanması için İstanbul Büyükşehir Belediyesi ile Etraf ve Şehircilik Bakanlığı bugünlerde ortak bir proje hazırlığında. Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki, A Haber‘e yaptığı açıklamada yeni yasama periyodunda İstanbul için özel bir yasa için çalışmaların sürdüğünü belirtti.

Deprem travmasını atlattık mı?

Peki her ne kadar altında iktisat ve sarsıntının çabucak akabinde gelen ve toplumun her bölümünde büyük ilgi gören 14 Mayıs seçimleri üzere faktörler olsa da 6 Şubat sarsıntılarının travması çabuk mu atlatıldı?

Türkiye Psikiyatri Derneği Lideri Prof. Dr. Ejder Akgün Yıldırım, yalnızca 6 Şubat sarsıntılarının değil son yüz yılda 1999 ya da 1939 Erzincan üzere çok sayıda büyük sarsıntı yaşandığını hatırlatarak şunları söylüyor:

“Bu zelzelelerin hiçbirini anmıyoruz. Biz sarsıntı türküsü bilmiyoruz mesela. Yüz binden fazla insanımızı 100 yılda kaybetmişiz fakat buna ait kaç tane anıt var Türkiye’de? Yani aslında sarsıntıları bu türlü canlı yaşatan, zelzele kültürü oluşturan bir toplum değiliz maalesef.”

Fotoğraf: Yasin Akgul/AFP/Getty Images

Yıldırım, bu durumun aslında çok da “tuhaf olmadığını” belirterek bunu şöyle açıklıyor:

“Çünkü bir toplum mukadderatı gereği tıpkı coğrafyada yaşamak zorunda kalıyor ise birtakım baş etme sistemleri geliştirir ve unutmak burada bir tarafıyla çok fonksiyonsuz ancak yaşama tekrar bağlanmak için de fonksiyonel bir durumdur. Beşerler tekrardan ömürle bağ kurabilmek ismine unutur, beşerler acıları unutmaya meyillidir.”

Ancak burada Yıldırım’ın dikkat çektiği bir konu travma sonrası beşerler için doğal karşılanabilecek “unutma” eğiliminin devlet, kurumlar ya da sivil toplum için geçerli olmaması gerektiği.

“Kurumlar ve devletler unutmamak zorunda” diyen Yıldırım, zelzele kültürünü canlı tutanın yalnızca beşerler değil devlet olması gerektiğini belirtiyor.

Depremle ait dayanışmanın ikinci aydan sonra azalması ve altıncı aya hakikat çok çok düşmesinin bütün dünyada bilinen bir genel tavır olduğunu söyleyen Yıldırım, kamu spotları ile ya da diğer yollarla şuurun daima canlı tutularak dayanışma ve farkındalık hislerinin uzun mühlet devam ettirilebileceğini belirtiyor.

Travmalar sonrası nasıl bir süreç yaşanır?

İnsanların sevdiklerini kaybettiklerinde yaşadığı yas sürecine benzeri bir süreç toplumlar için de geçerli mi?

Yıldırım bu sürecin travmanın tipine nazaran değişebildiğini söyleyerek “Kitlesel çatışmaya bağlı travmalar çok uzun mühlet canlı kalabilir. Örneğin savaş travmaları, etnik çatışmalara bağlı travmalar gibi… Zira orada kümenin kendisine kimliğinden ötürü bir hücum varsa küme için bir aidiyet olabilir ve bazen o denli olur ki yüzyıllar boyunca canlı tutulabilir” diyor.

Depremlerin ise toplumda bu cins bir travma yaratmayacağını belirten Yıldırım, şunları aktarıyor:

“Deprem bir doğal afet. Ve doğal afet tıpkı vakitte sizin yönetemeyeceğiniz bir şey. Yani bir savaşı daha güçlü olursanız ya da barış yaparsanız, diplomasiyi kullanırsanız bir formda yönetebilirsiniz. Lakin sarsıntıya karşı hazırlanmak dışında yapacak bir şeyiniz yok. O nedenle bu cins doğal afetlerden sonraki yas süreçleriyle kitlesel travmalar sonrası toplumların yas süreçleri tıpkı olmuyor.”

Yıldırım, sarsıntı üzere doğal afetlerde çoklukla birinci aylar çok ağır bir dayanışma içinde olunduğunu zira dayanışma ile hayatın daha inançlı kılınabildiğini belirterek bu sürecin “balayı yahut kahramanlık dönemi” olarak isimlendirildiğini söz ediyor.

Türkiye Psikiyatri Derneği Lideri Prof. Dr. Ejder Akgün YıldırımFotoğraf: Privat

Peki kahramanlık devrinin akabinde ne geliyor? Bir müddet sonra zelzele bölgesinden gelen uyaranların azalması, uzakta olunması ve kayıpların yalnızca sayılarla söz edilmesi üzere nedenlerle “olayın sıradanlaşmaya başladığını” söyleyen Yıldırım, kelamlarına şöyle devam ediyor:

“Bir mühlet sonra 50 bin ile 5 bin, ortalarında devasa bir fark olmasına karşın misal sayılar üzere görünebiliyor. Şu an insanlara ölen 50 bin kişi yan yana koyulduğunda nasıl bir şey oluşturacağının hayalini kurdursak dehşete kapılabilirler. Fakat 50 bin sayısını söylediğinizde mevzuyu değiştirebiliyorlar.”

“Psikiyatrist olarak söylüyorum: Korkmalısınız”

Büyük sarsıntıların çabucak akabinde yanlarına düdük alarak yatan ya da zelzele çantası hazırlayan insanların büyük kısmı bir müddet sonra bu dehşetlerini unutuyor ve önlemleri bırakıyor.

Ancak Psikiyatrist Yıldırım zelzele gerçeğinden korkmak gerektiğini şöyle anlatıyor:

“Bakın ben çok paradoksal bir şey söylüyorum. Ben Psikiyatri Derneği yöneticisi olarak diyorum ki; halkımız korksun biraz. Bana diyorlar işte ‘depremden çok etkilendik, bu kaygılarımızla nasıl baş ederiz?’ Kaygılarınızla baş etmeyin, kaygılarınız ömrünüzü değiştirsin.”

Yıldırım, bulunduğumuz coğrafyada sarsıntı gerçeğinin örümcek korkusu üzere farazi bir şey değil gerçek olduğuna işaret ederek “Bu kaygı gerçek bir kaygı. Evet sarsıntıdan kork ve yaşadığın kent neresi olursa olsun risk için bir şey yap. Konutun kapısını, arabayı kilitli mi diye denetim ediyoruz. Oturduğumuz binanın inançlı olduğunu denetim ediyor muyuz? Hayır” diye konuşuyor.

Deprem bölgesinden yeni dönen Yıldırım, yakınlarını kaybedenlerin ya da çadırlar ve konteyner kentlerde ömrünü sürdürmeye çalışanların da toplum tarafından unutulduklarını düşündüğünü belirterek toplumsal hayat ortamlarını eskisi üzere olmasa da sürdürebilen bölgeler olduğu kadar tam aksisi yerler de bulunduğunu ve bu insanların yalnız hissettiğini belirtiyor.

Yıldırım, “Unutmamalıyız. Zira unutmaya meyledersek daha çok hoş haberleri görürüz. O sahnenin gölge kısımları, karanlıkta kalan kısımları bizler açısından daha az görünür olmaya başlar” diyor.

DW Türkçe’ye VPN ile nasıl ulaşabilirim?