Ankara'nın Eurofighter atağı: Berlin neden sessiz?

Ankara’nın Eurofighter atağı: Berlin neden sessiz?

Almanya Başbakanı Olaf Scholz, Türkiye’nin 40 Eurofighter Typhoon savaş uçağı satın alma isteği konusunda şimdi rengini belirli etmedi.

Güvenlik siyasetleri ve silahlanma alanındaki çalışmalarıyla tanınan siyaset bilimci Dr. Markus Bayer’e nazaran Alman hükümetinin Ankara’nın talebine onay verilip verilmeyeceğini açıklamaması çok da şaşırtan değil.

Bonn Memleketler arası Çatışma Araştırmaları Merkezi (BICC) kıdemli uzmanı Bayer, eski başbakanlardan Helmut Kohl’un Almanya siyasetine kazandırdığı, “belli bir sorunu vakte yayarak tabiatıyla çözülmesini bekleme” siyasetini anımsattı, “Belki de Alman hükümeti, bu stratejiyi izliyordur” dedi.

Scholz hükümeti temkinli açıklamalarla yetiniyor

Türk hükümetinin Eurofighter talebi, Alman hükümetinin bu haftaki olağan basın toplantısında da gündeme geldi.

Bir gazeteci, Alman Hükümet Sözcüsü Steffen Hebestreit’e, “Erdoğan’ın Berlin’deki görüşmelerinde Eurofighter konusu görüşüldü mü? İngiltere ve İspanya’nın Türkiye’ye Eurofighter satışından yana oldukları, Almanya’nın bunu bloke ettiği sav ediliyor. Bu tezler hakkında ne söyleyeceksiniz?” sorusunu yöneltti.

Sözcü Hebestreit, “Benim katıldığım görüşmelerde bu mevzu gündeme gelmedi” cevabını vermekle birlikte, “Scholz’un Erdoğan ile baş başa görüşmesinde hususun gündeme gelmiş olabileceği ihtimalini dışlayamam. Fakat aslında bildiğiniz üzere ilkesel olarak bu tıp bilinmeyen görüşmeler hakkında açıklama yapmıyoruz” dedi.

Ayrıca Alman hükümetinin savunma sanayii ihracatı ile ilgili olarak son derece kısıtlayıcı bir siyaset izlediğine vurgu yapan Hebestreit, “Her vakit bize iletilen, incelediğimiz, sonra reddettiğimiz ya da tekrar incelediğimiz talepler olduğunu biliyorsunuz. Ayrıyeten bu cins bahislerin bir komitede görüşüldüğünü ve yürürlükteki yasalar nedeniyle bu görüşmeler hakkında kamuoyuna bilgi verilmediğini de biliyorsunuz. Olumlu bir karar alınması halinde evvel Federal Meclis bilgilendiriliyor” diye konuştu.

Henüz onay evresine gelinmedi

Türkiye’nin satın almak istediğini duyurduğu Eurofighter Typhoon savaş uçakları, Almanya, İngiltere, İtalya ve İspanya’nın oluşturduğu konsorsiyum tarafından üretiliyor ve Ankara’nın satın alma talebi de her dört ülkenin onayına bağlı.

Ankara’nın, ABD’nin F-16 taleplerine onay vermesi tarafındaki umudunu kaybetmiş olduğu, bu nedenle Eurofighter satın almaya yöneldiği, bu maksatla da ilgili ülkelerin nabzını yokladığı belirtiliyor.

Ancak Türkiye’nin İngiltere ile yürüttüğü görüşmelerin sürdüğü, talebin Almanya tarafından değerlendirilmesini gerektirecek bir kademeye gelinmediği, bu nedenle de Berlin’in bu evrede bir yorum yapmasının gerekmediği belirtiliyor.

SPD’li Schmid: Türkiye’ye savaş uçağı tedariği gündemde değil

Koalisyonun büyük ortağı Toplumsal Demokrat Parti’nin (SPD) Dış Siyaset Sözcüsü Nils Schmid ise DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada, Türkiye’ye savaş uçağı tedariğinin gündemde olmadığını söyledi.

SPD’li Nils Schmid Türkiye’ye savaş uçağı tedariğinin gündemde olmadığını söylediFotoğraf: Malte Ossowski/SvenSimon/picture alliance

Alman Hükümet’in savunma sanayii ihracatında kısıtlayıcı bir siyaset izlediğine dikkat çeken Schmid, şunları kaydetti:

“Bu siyasetimiz, değişen güvenlik siyasetleri ve güvenlik siyasetlerindeki yeni sınamalarla tezat oluşturmuyor. Avrupa’nın savunma kabiliyetlerinin güçlendirilmesi muhakkak gereklidir ve bu istikametteki çalışmalar etkin bir biçimde sürdürülmektedir. Bunu yaparken, yakın olduğumuz müttefiklerimiz ve ortak kıymetleri paylaştığımız partnerlerimizin gereksinimleri dikkate alınmakta. Somut olarak durum şu: Türkiye’ye savaş uçağı tedariği gündemde yer almıyor. Bu hususun İsveç’in NATO üyeliği ile ilişkilendirilmesi katiyen reddedilmelidir.”

Batılı başkentlerde Türkiye’nin zati İsveç’in NATO’ya üyeliğinin onaylanması konusunda bir kelam verdiği, bu kelamın hâlâ yerine getirilmemiş olunmasının da tüm ittifaka ziyan verdiği, yeni uçak pazarlıkları için bu sürecin daha da uzatılmasının kabul edilmeyeceği vurgulanıyor.

CDU’lu Hardt: Erdoğan Batı’nın bir kesimi olmak istemiyor

Son yıllarda Ankara’nın Batılı müttefikleriyle ilgilerindeki itimat buhranı daha da derinleşti. Erdoğan’ın NATO müttefiklerinin terör örgütü olarak gördüğü Hamas’ı sahiplenmesi, Rusya’nın ABD ve AB’nin yaptırımlarını Türkiye üzerinden baypas ettiği ve bunun Ukrayna savaşının uzamasına yol açtığı tezleri gündeme damgasını vurmuş durumda. Kimi siyasi gözlemciler tahlillerinde Türkiye’yi “rakip,” bazıları de “hasım” olarak nitelendiriyor.

Ana muhalefetteki Hristiyan Birlik partilerinin (CDU/CSU) meclisteki Dış Siyaset Sözcüsü Jürgen Hardt ise Türkiye’nin artık Batı’nın bir kesimi olmadığı görüşünde.

DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Hardt, “Türkiye artık Batı’nın bir modülü değil” derken, bunun Türk halkı ya da Türkiye’nin coğrafik pozisyonundan kaynaklanmadığının altını çizdi, “Buna, Türk hükümetinin sergilediği davranışlar sebep oldu” dedi.

Savaş uçakları için şart: Normalleşme

Hardt, “İsrail’e karşı kışkırtan, NATO’nun genişlemesini sabote eden, Ortadoğu’da huzursuzluk çıkaran, dost ülkelerde kendisine yakın nüfus kümelerini mütemadiyen kışkırtan bir kişi, Batı’nın bir kesimi olmak istemiyordur. Erdoğan Batı’nın bir kesimi olmak istemiyor” diye konuştu.

Bunun bir kusur olduğunu savunan Hardt, “Çünkü demokrasi, özgürlükler ve hukuk devleti kampında Türkiye’ye hemen muhtaçlık duyulmakta” kelamlarını kaydetti.

CDU/CSU Dış Siyaset Sözcüsü Hardt, değerlendirmesini şöyle tamamladı:

“Şayet Türkiye tekrar Batı’nın bir modülü ya da en azından bir partneri olmak istiyorsa İsrail’e yönelik siyasetini gözden geçirmeli, Rusya’nın yaptırımları delme teşebbüslerini daha net bir formda önlemeli ve artık İsveç’in NATO üyeliğini onaylamalıdır. İşte o vakit Türkiye’nin AB ve ABD ile bağlantıları normalleşebilir ve fakat o vakit F-16’lar hakkında konuşmak mümkün olur.”

CDU/CSU’lu Jürgen Hardt, Türkiye’nin artık Batı’nın bir kesimi olmadığı söylediFotoğraf: CDU/CSU-Bundestagsfraktion/Salvadore Brand

Washington ve Berlin, Türkiye ile ilgiler konusunda yakın bir uyum halinde hareket ediyor. ABD ve AB’nin ortak bir konuma sahip oldukları, ister F-16, isterse Eurofighter savaş uçakları olsun, İsveç’in NATO üyeliği onaylanmadığı surece, bu bahiste somut bir açılım olmayacağı aktarılıyor.

Almanya’nın en çok silah ihracatı yaptığı ülkeler ortasında Türkiye yok

Aslında Scholz hükümeti, silah ihracatını kısıtlama vaadiyle iktidara gelmişti. Hatta koalisyon hükümetini oluşturan Toplumsal Demokrat Parti (SPD) Yeşiller ve Hür Demokrat Parti (FPD), Aralık 2021’de imzaladıkları koalisyon mukavelesinde, “kısıtlayıcı silah ihracatı politikası” izleneceğine yer vermişti.

Ancak Rusya’nın Şubat 2022’de başlattığı Ukrayna savaşı, Batı İttifakı’nın savunma siyasetlerinde ve güvenlik mimarisinde esaslı değişime yol açarken, birebir vakitte büyük bir silahlanma dalgasının fitilini ateşledi.

Rusya tehdidine karşı koyabilmek ismine NATO’nun caydırıcılık ve güvenlik konseptinde değişikliğe gidildi, Almanya başta olmak üzere Avrupa ülkeleri, ordularını “savaşa hazır hale getirmek” emeliyle askeri harcamalarını artırdı, Ukrayna’ya silah, mühimmat ve askeri teçhizat takviyesi sağlanırken, savunma sanayii üretimlerine sürat vermek için de düğmeye basıldı.

Geçen sene yaklaşık 8,35 milyar euroluk silah ve askeri teçhizat ihracatına onay veren Scholz hükümeti, Almanya Federal Cumhuriyeti tarihinin bu alandaki en yüksek ikinci ihracat sayısına imza atmış oldu.

Bu yılın birinci üç çeyreğinde hükümet tarafından onaylanan savunma ihracatı 8,75 milyar euro ile geçen yılın toplam meblağını aşmış durumda. 3,3 milyar euroluk hisse ile tekrar Ukrayna en büyük alıcı pozisyonunda. Geçmişte birinci sıralarda yer alan Türkiye ise artık Almanya’nın en çok savunma sanayii eserlerini ihraç ettiği birinci on ülke ortasında yer almıyor.

Türkiye’ye fiili ambargo mu uyguluyor?

Almanya 15 Temmuz 2016’daki darbe teşebbüsü sonrasında Ankara’nın askeri alım taleplerine ihtiyatlı yaklaşmaya başlamış, Türkiye’nin 2019’da Suriye’ye yönelik başlattığı askeri operasyonlar ve 2020 yılında Doğu Akdeniz’de tırmanan tansiyonlarla birlikte savunma sanayii ihracatını büyük ölçüde sonlandırmıştı.

Ankara, Almanya’nın son yıllarda Türkiye’nin ilettiği askeri alım taleplerinin bir kısmına hayır dememekle birlikte olumlu yanıt da vermemesini “oyalama taktiği” olarak yorumlanıyor. Hatta eski Savunma Bakanı Hulusi Akar 2021 yılında Türk basınına yaptığı açıklamada, iletilen bir talebe bazen yıllarca cevap beklemek zorunda kaldıklarını anlatmış, Almanya’nın ismi konmamış “gizli bir silah ambargosu” uyguladığını söylemişti.

Güvenlik siyasetleri uzman Markus Bayer, Türkiye’ye ilkesel bir ambargo uygulanmadığı görüşünde.

Güvenlik siyasetleri uzman Markus Bayer ise “Ben ilkesel bir ambargonun kelam konusu olduğunu düşünmüyorum ve kanımca Almanya açısından da kelam konusu olan bir silah ambargosu değil” dedi.

Almanya’nın Türkiye’ye silah ihracatında son yıllarda büyük bir gerileme olduğunu fakat tekrar de silah tedariğinin daha hudutlu da olsa sürdüğüne dikkat çeken Bayer, gerilemeye büyük ölçüde Avrupa Birliği’nin (AB) silah ihracatı ile ilgili ortak kriterlerinin kaynaklık ettiğine, Almanya’nın askeri alımlara onay verirken bu kriterlere uymakla yükümlü olduğuna işaret etti.

Eurofighter vetosuna AB kriterleri kaynaklık edebilir mi?

Bayer, Almanya’nın askeri alımlara onay verirken, AB’nin askeri teknoloji ve teçhizat ihracatının denetimine ait ortak tavır evrakında yer verilen kriterleri dikkate almak durumunda olduğunu anlatırken, bunun Ankara’nın Eurofighter talebinde de kelam konusu olacağını hatırlattı.

BICC’in kıdemli uzmanı Bayer, kelamlarını şöyle sürdürdü:

“Bu kriterlere nazaran, insan hakları ve memleketler arası insancıl hukukun kısıtlandığı, iç ihtilafların bulunduğu ya da bölgesinde barış ve güvenlikle ilgili problemlerin olduğu ülkelere ihracat yapılmaması gerekiyor. Almanya’nın Suudi Arabistan’a yönelik tavrı prensipte bu kriterlere dayanıyor. Suudi Arabistan da Türkiye üzere Eurofighter istiyor lakin Almanya’nın vetosu nedeniyle bu uçaklar şu anda teslim edilmiyor. Bu kriterler dikkate alındığı takdirde, Türkiye’nin durumu Suudi Arabistan ile bir ölçüde kıyaslanabilir durumda. Örneği Almanya tedarik edilen silahların Suriye’de kullanıp kullanılmayacağını, AB’nin bölgesel istikrarsızlığa yol açılmaması kriterinin ihlal edilip edilmeyeceğini kıymetlendirmek zorunda. Bir de pek olağan ki kıymetlendirme yapılırken, daha çok siyasi mahiyet taşıyan, İsveç’in NATO üyeliği de, ehemmiyet taşıyacaktır.”

Ankara’nın Eurofighter atılımının gerisinde ne yatıyor?

ABD’nin Rusya’dan S-400 füze savunma sistemi satın alması nedeniyle Türkiye’yi F-35 projesinden çıkarttığına, Türk tarafının bunun üzerine yaptığı F-16 müracaatının da Washington tarafından Ankara’nın İsveç’in NATO üyeliğinin engellemesi ve Rusya’ya uygulanan yaptırımlar konusundaki tavrı nedeniyle bloke edildiğine işaret eden Bayer, aslında bir NATO müttefiki ile bağlantılarda bu noktaya gelinmiş olunmasının önemli bir siyasi sorun olduğuna işaret etti.

Bayer, “Bazen stratejik oyunlar oynanabiliyor. F-16’ları alamadığı için Türkiye, Eurofighter’a yönelerek asıl bu yolla ana tedarikçiye yani ABD’ye baskıyı artırmak istiyor olabilir” değerlendirmesini de aktardı.

İngiltere ve İspanya’nın, Eurofighter projesini sürdürebilmek için bu satışı gerçekleştirmek istediklerini, bu basamakta Ankara’nın talebine ne hayır ne evet diyen Almanya üzerindeki baskının artabileceğine işaret eden Alman uzman, “Almanya’nın buna onay vermemesi için somut nedenler var lakin bu nedenler onayın verilmeyeceği manasına da gelmiyor” dedi.

BICC’in kıdemli uzmanı Bayer’e nazaran Türkiye oyunu “Madem siz vermiyorsunuz o vakit artık de Fransa’dan isterim” diyerek, daha da ileriye taşıyabilir.

Türkiye’nin Eurofighter satın alma niyeti, Erdoğan’ın Berlin’de Scholz ile yaptığı görüşme öncesinde gündeme geldiFotoğraf: Bernd von Jutrczenka/dpa/picture alliance

Fransa’nın bu satışlarda daha esnek hareket ettiğini, daha evvel Katar’a sattığı Rafale savaş uçağını artık de Suudi Arabistan’a satmasının gündemde olduğunu söyleyen Bayer, “Ama asıl Türkiye bir noktada ‘Hiç biriniz vermeyecekseniz o vakit savaş uçağı üreten Rusya da var’ derse işte o vakit ilgiler bugüne kadarki en önemli sınamaya sahne olur. Ve bu artık Türkiye ile ilgilerin yürütülmediğini gösterir” diye konuştu.

Türkiye’nin Eurofighter talebi

Türkiye’nin Eurofighter satın alma niyeti, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 17 Kasım’daki Berlin ziyaretinden çabucak evvel, Savunma Bakanı Yaşar Güler tarafından gündeme getirilmişti. Güler, TBMM’deki bütçe görüşmeleri sırasında Eurofighter satın almak istediklerini, İngiltere ve İspanya’nın bu talebe olumlu baktıklarını lakin Almanya’nın ikna edilmesi gerekeceğini söylemişti.

Erdoğan mevzuyu Almanya Başbakanı Olaf Scholz ile Berlin’deki ortak basın toplantısında da, dolaylı tabirlerle gündeme taşımış, Almanya’nın NATO müttefik olarak Türkiye’ye savunma sanayii ihracatında kısıtlama uygulamaması gerektiğine işaret etmişti.

Bir Alman gazeteci ise bunun üzerine Scholz’a, “Türkiye Cumhurbaşkanı az evvel silah ihracatında rastgele bir kısıtlama istemediğini söyledi. Türkiye 40 adet Eurofighter istiyor. Almanya bu kaideler altında bu silah ihracatını kabul edecek mi?” sorusunu yöneltmişti.

Scholz soruyu cevapsız bırakırken, Erdoğan “Eurofighter konusunda Almanya verir yahut vermez… Dünyada savaş uçaklarını üreten yalnızca Almanya mı? Birçok yerden bunların çalışmasını yaparız, temin ederiz” görüşünü açıklamıştı.