Erdoğan'ı Almanya'da nasıl bir Türkiye siyaseti bekliyor?

Erdoğan’ı Almanya’da nasıl bir Türkiye siyaseti bekliyor?

Rusya’nın Ukrayna saldırısının Almanya’nın dış ve güvenlik siyasetlerinde yol açtığı büyük sarsıntılar, Alman hükümetinin Avrupa Birliği’nin (AB) sonları ve geleceği ile ilgili vizyonunu gözden geçirmesine yol açtı. Ukrayna savaşı öncesinde AB’nin yeni üyeler kabul ederek genişlemesine “hazmetme kapasitesi” ve oluşacak “mali yük” gerekçesiyle soğuk bakan Almanya, artık AB’nin sonlarını genişlemesini “jeopolitik bir zorunluluk” olarak görüyor.

Bunun nedenlerini ise Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock, geçen hafta Berlin’de düzenlenen, Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın da davetliler ortasında yer aldığı “Daha büyük ve güçlü bir Avrupa” başlıklı konferansta açıkladı. Konuşmasında Ukrayna savaşı ve Ortadoğu’da İsrail ile Hamas ortasındaki ihtilafa işaret eden Baerbock, dünyadaki çatışmaların “jeopolitik fay sınırlarını derinleştirdiğinin” altını çizdi.

Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock, geçen hafta Berlin’de düzenlenen “Daha büyük ve güçlü bir Avrupa” başlıklı konferansta AB’ye üye ülkeler ile üye olmak isteyen 10 ülkenin dışişleri bakanlarını ağırladı. Fotoğraf: FJörg Carstensen/dpa/picture alliance

Baerbock, AB için hudutlarını genişletmenin neden bir “jeopolitik zorunluluk” haline geldiğini ise “Putin’in Moskova’sı yalnızca Ukrayna’yı değil, birebir vakitte Moldova, Gürcistan ve Batı Balkanları da bizden ayıracak emperyal bir hendek açmak için çabalamaya devam edecek. Rusya bu ülkeleri istikrarsızlaştırılabilirse, bu birebir vakitte bizi, hepimizi de akına açık hale getirir” kelamlarıyla açıkladı.

Avrupa’da artık “gri alanların varlığına” müsaade veremeyeceklerini, bu nedenle genişlemenin değerli olduğunu vurgulayan Baerbock, “Zira komşularımızın geleceği bizim de geleceğimizi etkileyecektir” dedi. “Şayet komşu bölgemizde artık gri alan istemiyorsak o vakit şimdiden bu ülkeleri masaya davet etmeliyiz” diyen Baerbock, aday ülkeleri etaplı olarak AB’ye entegre etmenin yollarının bulunması gerektiğini vurguladı.

Baerbock Türkiye için hangi iletisi verdi?

Almanya’nın mesken sahipliği yaptığı konferansın zamanlaması kıymet taşıyor. Çünkü konferans bilhassa AB Kurulu’nun 2023 Genişleme Paketi’ni açıklayacağı 8 Kasım’dan bir kaç gün evvel yapıldı. Konferansa, üye ülkelerin dışişleri bakanlarının yanı sıra Türkiye dahil birliğe üye olmak isteyen 10 ülkenin dışişleri bakanları davet edildi.

Bakan Baerbock’un konuşmasında genişleme sürecinden bahsederken son yıllarda “AB’nin stratejik ehemmiyete sahip komşusu” olarak nitelendirilen Türkiye’yi de aday ülkeler kapsamında değerlendirmesi dikkat çekti. Bununla birlikte temkinli sözler kullanan Baerbock, “Türkiye ile de adaylık süreci hala mevcut. Bu süreç şu anda fiilen donmuş durumda olsa da, burada da ıslahatlar anahtar ehemmiyete sahip” halinde konuştu, yani ihtiyatlı ve diplomatik sözlerle kapının şimdi resmen kapanmadığına dikkat çekti.

Alman Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock, geçen hafta düzenlenen AB konferansı marjında Türk mevkidaşı Hakan Fidan ile ikili bir görüşme gerçekleştirdi. Fotoğraf: Florian Gaertner/photothek/picture alliance

Baerbock’un bildirileri, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın konferansa davet edilmiş olması ne manaya geliyor? Bilhassa Alman dış siyasetinde jeopolitiğin öne çıkmasıyla AB’nin yeni üyelere kapılarını açmaya hazırlanması, Türkiye için de açılmış bir fırsat penceresi olabilir mi?

DW Türkçe’ya konuşan uzmanlara nazaran, memleketler arası tertibin büyük değişime sahne olduğu bir periyotta AB’nin giriştiği hudutlarını genişletme açılımı Avrupa için değerli bir dönüm noktası teşkil ediyor, lakin Ankara’nın demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü üzere alanlarda adımlar atmaması halinde Türkiye’nin açılan fırsat penceresinden faydalanması çok güç.

Türkiye Almanya için kıymetli ama…

Almanya’nın saygın fikir kuruluşlarından Bilim ve Siyaset Vakfı (SWP) bünyesindeki Uygulamalı Türkiye Araştırmaları Merkezi (CATS) uzmanı Dr. Yaşar Aydın, Türkiye’nin AB üyelik müzakereleri fiilen durmuş olmasına karşın Fidan’ın Berlin’deki konferansa davet edilmesinde tesirli olan nedenleri sıralarken, Türkiye’nin stratejik bakımdan Almanya için kıymetli bir ülke olduğunu, Alman tarafında Türkiye ile bağlantıları “canlı tutma” gereksiniminin bulunduğunu söyledi.

Bununla birlikte Aydın, Alman siyasi karar alıcılarının artık gelişmelere salt jeopolitik perspektiften baktıkları için Almanya-Türkiye ilgilerinin düzeleceği, bu vesileyle de Ankara’nın AB ile alakalarının de canlanacağı beklentisini gerçekçi bulmadığını vurguladı.

Bilim ve Siyaset Vakfı (SWP) bünyesindeki Uygulamalı Türkiye Araştırmaları Merkezi (CATS) uzmanı Dr. Yaşar Aydın.Fotoğraf: privat

Aydın, “Ben bu iyimserliğe çok da katılamıyorum. Zira Alman siyasi karar alıcılarından mevcut haliyle Türkiye’nin Avrupa’da bir yeri olmadığı kanaati hakim. Türkiye’de değişiklik olmadığı surece Gümrük Birliği modernizasyonu ya da vize serbestisi üzere beklentilerinin karşılanacağına da çok da ihtimal vermiyorum. Olursa çok büyük bir sürpriz olur. Öncelik Ukrayna ve Balkanlara verilmiş durumda. Ayrıyeten yapılan pek çok tahlilde Çin’den nasıl hasım, rakip olarak bahsediliyorsa Türkiye de o denli rakip, hasım olarak tanımlanıyor. Bilhassa Balkanlarda, Güney Kafkasya’da ya da örneğin Ege’de ya da Kıbrıs’ta” müşahedesini aktardı.

Almanya Türkiye ile bağları nasıl konumlandırıyor?

Peki o vakit Almanya jeopolitik stratejisinde Türkiye’yi nasıl konumlandırıyor? Başta ABD olmak üzere pek çok Batılı önder Cumhurbaşkanı Erdoğan’a uzaklıklı bir tavır sergilerken Almanya Başbakanı Olaf Scholz’un, selefi Angela Merkel üzere, Erdoğan ile diyaloğunu sürdürmeye kıymet vermesi ne manaya geliyor?

Yaşar Aydın, “Alman hükümeti, Türkiye’yi AB’nin yakınında tutmak, daha da fazla otonomlaşmasını engellemek istiyor. NATO’da sorun çıkarmaması, askeri ittifaktan kopmaması, İsveç’in ittifaka üyeliğine onay vermesi ve göç probleminde de tampon bölge olmaya devam etmesi Almanya’nın önceliklikleri” dedi.

Scholz, Mayıs’taki ikinci tıp cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazananan Erdoğan’ı arayarak tebrik eden birinci Batılı başkanlar ortasında yer alıyor. Hatta Scholz bu görüşmede Erdoğan’ı Berlin’e davet etmişti ve Erdoğan’ın da bu davete icabet etmek üzere önümüzdeki hafta Almanya’ya gelmesi planlandı.

Erdoğan ziyareti belirsizliğini koruyor

Ancak diplomatik kaynaklar, Erdoğan’ın gelecek hafta için öngörülen ziyareti hakkında şimdi planlamaların katılaşmadığını tabir ediyor.

Ziyaret için 17-18 Kasım tarihleri belirlenmiş, hatta iki başkanın 18’inde Berlin Olimpiyat stadında oynanacak Almanya-Türkiye dostluk maçını birlikte izlemeleri gündeme getirilmişti. Lakin Ortadoğu’da tırmanan ihtilaf ve Erdoğan’ın Almanya’da terör örgütü olarak kabul edilen ve faaliyetleri yasaklanan Hamas için “terör örgütü değil, kurtuluş ve mücahitler grubu” açıklaması nedeniyle bu planın gerçekleşmesi güç görünüyor. Berlin, zati toplumsal tansiyonun tırmandığı bir süreçte yeni krizlere yol açması beklenen olayların yaşanmasını istemiyor. Berlin’deki stadyumun İsrail zıddı bir siyasi arenaya çevirilmesi ihtimalinden kaygı duyuluyor, aslında güçlü bir süreçten geçen Almanya-Türkiye münasebetlerinin yeni tansiyonlara sahne olması istenmiyor.

Almanya’ya son resmi ziyaretini Cumhurbaşkanı Steinmeier’in daveti üzerine 2018 yılında gerçekleştiren ve periyodun Başbakanı Angela Merkel tarafından da ağırlanan Erdoğan daha sonra 2020 yılında Libya Konferansı için Berlin’e gelmişti. Fotoğraf: Reuters/Murat Cetinmuhurdar/Presidential Press Office

Bu nedenle ziyaretin 16’sına çekilebileceği de konuşuluyor. Erdoğan ile Scholz’un ortak basın toplantısı yapıp yapmayacakları ile ilgili olarak da belirsizlik sürüyor.

Ortak basında toplantısında Erdoğan’ın yapabileceği muhtemel tartışmalı açıklamaların, ülkedeki mevcut Türkiye aykırılığını daha da alevlendirmesi ve bunun birebir vakitte da iç siyasette Scholz hükümetini zora sokabilecek olması, Alman tarafını düşündürüyor.

Erdoğan’ın ziyaretinin ayrıntılarının önümüzdeki günlerde netlik kazanması bekleniyor. Cuma günü, Başbakan Scholz’un gelecek haftaki resmi programı kamuoyuyla paylaşıldığında Erdoğan’ın ziyaretinin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği ve nasıl bir program öngörüldüğü, büyük ölçüde netleşmiş olacak.

Almanya kamuoyunda artan Türkiye karşıtlığı

CATS uzmanı Aydın, Toplumsal Demokrat Parti (SPD), Hür Demokrat Parti (FDP) ve Yeşillerin oluşturduğu koalisyon hükümetinin Alman kamuoyunda artan “Türkiye karşıtlığı” nedeniyle AKP hükümeti ile diyalogunda çok ihtiyatlı bir tavır sergilediğine dikkat çekiyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Almanya’da terör örgütü olarak kabul edilen ve faaliyetleri yasaklanan Hamas için “terör örgütü değil, kurtuluş ve mücahitler grubu” açıklaması reaksiyona yol açtı, Scholz Hükümeti’ne Erdoğan’ın Almanya ziyaretinin iptal edilmesi davetleri yapıldı. Fotoğraf: DHA

Hem SPD hem de Yeşillerin seçmenlerinde son yıllarda Erdoğan’ın liderliğindeki Türkiye’ye karşı büyük bir reaksiyon olduğuna işaret eden Aydın, Almanya’daki Türkiye algısına ait şu dikkat tespitleri aktardı:

“‘Türkiye karşıtlığı’ olarak nitelendirebileceğimiz boyutta bir reaksiyon var. Son olarak Hamas ve İsrail hakkındaki açıklamaları nedeniyle Erdoğan’ın Almanya ziyaretinin iptal edilmesi davetleri bile yapıldı, ‘Antisetimist Erdoğan’ı ağırlamayın’ deniyor. Ayrıyeten Türkiye’de antidemokratik uygulamalar sürdüğü surece Erdoğan hükümeti ile görüşülmemesini savunan bir kesim de var, bunun bir kısmını de Türkiyeli göçmenler oluşturuyor. Bir de bir öteki değerli faktörü de gözardı etmemek gerekir: Mevcut Alman hükümeti, sağcı popülist Almanya için Alternatif (AfD) partisi, yani antidemokratik bir sınama ile karşı karşıya. Bu türlü bir hükümetin, ülkesinde demokratik teamülleri hiçe sayan, Anayasa Mahkemesi kararlarını bile uygulamadığı için ‘artık bir kanun devleti bile değil’ denilen AKP hükümetiyle çalışması da hakikaten hiç kolay değil. Bu nedenlerden dolayı Almanya mevcut konjonktürde Türkiye ile, Ukrayna ya da göçün önlenmesi üzere muhakkak alanlarda işbirliğine muhtaçlık duyuyor lakin birtakım hassasiyetler, kamuoyundaki reaksiyon nedeniyle de bu diyalogu uluorta, aleni bir biçimde yürütmekten de çekiniyor.”

Baerbock-Fidan diyaloğu “yapıcı”

Kamuoyuna çok yansıtılmasa da Berlin-Ankara çizgisindeki diplomatik bağlantıların Mayıs seçimlerinden sonra daha olumlu bir havada ilerlediği belirtiliyor. Alman diplomatik kaynaklar, geçen hafta konferans marjında yapılan Baerbock-Fidan görüşmesinin olumlu bir havada geçtiğini, kimi bahislerde görüş ayrılıklarına karşın, her iki tarafın “yapıcı bir dil” kullandığını kaydediyor.

Fidan ile Baerbock’un, yakın periyotta, çeşitli memleketler arası konferanslar çerçevesinde, Londra’da, New York’ta sık sık yüz yüze görüştüklerini, son olarak da geçen ay Mısır’da bir ortaya geldiğini hatırlatan diplomatlar, iki bakan ortasındaki yakın diyaloğun değerli olduğunu lisana getiriyor.

Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock ve Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan geçen hafta Berlin’de bir ortaya geldi. Fotoğraf: Florian Gaertner/photothek/picture alliance

Hakan Fidan’ın selefi Mevlüt Çavuşoğlu’ndan daha farklı bir usule sahip olduğunu belirten Alman kaynaklar, serinkanlı tavrı ve diplomatik üslubunun daha yapan görüşmelere taban hazırladığını tabir ediyor.

Ancak bu olumlu gidişata karşın Erdoğan’ın AB ile alakaların canlandırılmasından Almanya ile ekonomik işbirliğinin güçlendirilmesine uzanan pek çok alandaki beklentilerinin karşılanması şimdilik sıkıntı görünüyor.

“Alman yatırımcılarında önemli güvensizlik hakim”

“Alman iş dünyası Türkiye’nin yatırım beklentisini nasıl kıymetlendiriyor? Erdoğan’ın iktisatta oluşturduğu yeni grubun attığı adımlarla Türkiye’de bir ilerleme kaydedildiği düşünülüyor mu?” sorusunu yanıtlayan CATS uzmanı Yaşar Aydın, “Yok, hiçbir ilerleme kaydedildiği düşünülmüyor” dedi.

Almanya Başbakan Yardımcısı ve İktisat Bakanı Robert Habeck geçen ay Türkiye’ye gerçekleştirdiği ziyaret sırasında Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ile de görüştü. Fotoğraf: DHA

Alman iş dünyasının Türkiye’ye bakışı ile ilgili araştırmalar yürüten Aydın, “Bakın Alman yatırımcıları için hukuk güvenliği çok değerli. Hukuk devletinin tesisi kritik ehemmiyete sahip. Türkiye ‘yatırım üssü” olacağım diyerek stratejik pozisyonuna kanımca biraz fazla güvendi. Bu müddet zarfından Bulgaristan aldı başını gitti, Almanya ile Bulgaristan ortasındaki ticaret fevkalade boyutta arttı, yatırımlar oraya gidiyor. Türkiye artık Gümrük Birliği modernizasyonu diyor lakin bunun da şartları, hukuk devleti ile ilintili boyutları var. Ayrıyeten Alman tarafı ‘Türkiye varolan muahedeye bile uymazken ben yeni muahede yapsam ne olacak’ diyor. Önemli bir güvensizlik hakim” bilgisini aktardı.

“Hukukun üstünlüğünden taviz yok” mesajı

Zaten Alman Bakan Baerbock da AB konferansındaki konuşmasında hukuk devletinden taviz verilmeyeceğinin altını çizdi.

Baerbock, demokrasi ve hukukun üstünlük prensiplerinin AB’nin “kaya kadar sağlam” temelini oluşturmaya devam edeceğine, birliğin fakat temel unsur ve bedellerinden taviz ve ödün vermediği sürece ayakta kalabileceğine vurgu yaptı, birliğe üye olmak isteyen ülkelere de “Katılım sürecinde hiçbir indirim ya da kestirme yol olmayacaktır, en azından hukukun üstünlüğü ile ilgili olarak” iletisini verdi.

Bu iletinin, AB Kurulu’nun Brüksel’de açıklayacağı 2023 Genişleme Paketi’nde de yer alması bekleniyor.

Brüksel merkezli fikir kuruluşu Avrupa Komşuluk Kurulu (ENC) Yöneticisi Samuel Doveri Vesterbye, açıklanacak paket hakkında DW Türkçe’ye yaptığı değerlendirmede, “Ben Türkiye’ye önerilenlerin Ankara tarafından kâfi görülmeyeceği kanaatindeyim” dedi.

Brüksel merkezli fikir kuruluşu Avrupa Komşuluk Kurulu (ENC) Yöneticisi Samuel Doveri Vesterbye.Fotoğraf: Privat

AB’de başlayan ıslahat ve genişleme tartışmalarında birliğin dört çemberli bir birliğe dönüşmesi öne çıkıyor, tam üyelik dışında, esnek, farklılaştırılmış alternatif üyelikler gündeme getiriliyor.

Vesterbye ise Türkiye için Gümrük Birliği modernizasyonu ve savunma alanındaki işbirliğinin enteresan olabileceği lakin AB’nin bu bahislerde bu kademede Ankara’nın beklediği oranda adım atmayacağı görüşünde.

“Erdoğan Türkiye’nin AB’ye üye olmasını istemiyor”

ENC Yöneticisi, “Türkiye, aslında öbür alternatifleri olmayan Ukrayna ve Moldova’dan farklı çok alışılmış ki. Özgün bir pozisyonu var. Şayet AB Türkiye’nin gemide olmasını istiyorsa, o vakit Gümrük Birliği modernizasyonu ve savunma ve güvenlik alanlarında somut açılımlar gerekecek. Ancak bu Kıbrıs’ın itirazı nedeniyle gerçekleşmesi çok güç görünüyor” dedi.

Ayrıca tüm meselelere karşın Almanya iktisadı için Türkiye’nin büyük değer taşımaya devam ettiğine dikkat çeken Vesterbye, Türkiye iktisadından tümüyle ayrışma sürecine girmesi halinde bunun birebir vakitte Alman iktisadında sakinlik sarmalına yol açabileceğine vurgu yaptı.

ENC Yöneticisi Vesterbye, “Sürekli lisana getirseler de herkes Erdoğan liderliğinin Türkiye’nin AB’ye üye olmasını hakikaten de istemediğini pek uygun biliyor” dedi.Fotoğraf: picture-alliance/dpa/H. Kaiser

Vesterbye, aslında Alman hükümetinde aklı başında herkesin Türkiye ile Gümrük Birliği’nin modernizasyonunun birebir vakitte Alman iktisadı için hayati değer taşıdığının farkında olduğunu söylerken, kelamlarını şöyle tamamladı:

“Türkiye-AB, Türkiye-Almanya bağları iç içe geçmiş durumda, birbirine bağlı, bağımlı durumdalar. Avrupa’da yaşayan Türk nüfusu, Türkiye’nin tedarik zincirlerindeki rolü, ticari münasebetler üzere up uzun bir liste sıralayabiliriz… Birbirlerine o kadar bağlılar ki bir kopuş tıpkı vakitte her iki tarafta da bir çöküşe yol açabilir. Lakin daima lisana getirseler de herkes Erdoğan liderliğinin Türkiye’nin AB’ye üye olmasını sahiden de istemediğini çok uygun biliyor. Doğal ki Erdoğan AB’ye üye olmak istemez zira elinde biriktirdiği yetkileri, gücünü kaybetmek istemiyor. Hiç bu türlü bir niyeti olmadığı açık. Pekala bu şartlar altında bağlantılar nasıl şekillendirilebilir? Erdoğan Türkiye’nin AB’ye üye olmasını istemediğine nazaran o vakit iktisat ve savunma alanında işleyebilecek, uygulanabilir bir bağlantı dışında seçenek kalmıyor.”