İsveç'in NATO üyeliğinde sona geliniyor mu?

İsveç’in NATO üyeliğinde sona geliniyor mu?

İsveç’in NATO’ya İştirak Protokolü’nün TBMM’ye ve akabinde Dışişleri Komisyonu’na sevkiyle Türkiye daha evvel Vilnius’ta kelamını verdiği süreci başlatırken, uzmanlara ve diplomasi kulislerine nazaran Türkiye’nin onayı ABD’nin de atacağı adımlarla eş vakitli olarak birkaç ay içinde tamamlanabilir.

İsveç’in NATO’ya İştirak Protokolü Meclis’in açılmasının beklenmesinin akabinde Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan tarafından imzalanarak 23 Ekim’de TBMM’ye sevk edilmişti. Protokol 25 Ekim’de de TBMM Lideri Numan Kurtulmuş tarafından ilgili komiteye yani Dışişleri Komisyonu’na gönderildi.

Onay sürecinin tamamlanmasını aylardır bekleyen İsveç’in Başbakanı Ulf Kristersson kararı memnuniyetle karşıladıklarını açıklayarak “Artık bu problemle ilgilenmek Parlamento’ya kalıyor. NATO üyesi olmayı sabırsızlıkla bekliyoruz” sözlerini kullandı.

TBMM Genel KuruluFotoğraf: DW

Süreç nasıl işleyecek?

Peki bundan sonra süreç nasıl işleyecek?

Protokolün bundan sonra evvel Dışişleri Komisyonu’nda görüşülmesi gerekiyor. Komisyon’un ne vakit toplanacağı kesin olarak açıklanmamakla birlikte, Komite Lideri Fuat Oktay Bloomberg’e verdiği demeçte toplantının gelecek hafta ya da bir sonraki hafta yapılabileceğini belirtti.

Oktay tarafından toplantıya çağrılmasının akabinde kurulda iktidar ve muhalefet partilerinin milletvekillerinin iştirakiyle ele alınacak olan protokolün onaylanmasına kesin gözle bakılıyor. Zira Dışişleri Komisyonu’nda AKP ile MHP’nin çoğunluğu bulunuyor.

Komisyonda kabul edilen protokol başka tüm yasa teklifleri ve milletlerarası mutabakatlar üzere Genel Kurul’a sevk ediliyor. Bir yasa teklifinin ya da mutabakatın Genel Şura gündemine alınması için uygulanan standart bir takvim bulunmuyor.

Ancak uzmanlar ve DW Türkçe’nin konuştuğu Ankara’daki diplomatik gözlemciler İsveç’in onay sürecinin TBMM’den geçmesinin en fazla birkaç ay içinde tamamlanmasını bekliyor.

EDAM Yöneticisi Sinan Ülgen Fotoğraf: Kaan Saganak, Cumhuriyet daily

Ekonomi ve Dış Siyaset Araştırmalar Merkezi (EDAM) Yöneticisi Sinan Ülgen de bu görüşte ve onayın çok da uzun olmayan bir süreçte tamamlanabileceğini düşünüyor. Ülgen şöyle konuşuyor:

“Bu protokolü Cumhurbaşkanı’nın imzalayıp Meclis’e göndermesi esasen başlı başına bir karar. O nedenle çok da fazla vakit geçmeden genel şuraya gelmesini ve oylamaya sunulmasını beklemek lazım. Zira Cumhurbaşkanı’nın bunu Meclis’e göndermesi bir tahlilin sonucunda oluşan bir durum.”

Erdoğan’ın İsveç’in NATO’ya İştirak Protokolü’nü imzalamasının akabinde üye ülkelere bir yazı gönderen NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg İsveç’in üyeliği için Kasım’a işaret etmişti.

F-16 savaş uçağıFotoğraf: Axel Heimken/AFP/Getty Images

ABD ile F-16 süreci nasıl ilerleyecek?

Onay ile ilgili çok kıymetli bir konu da ABD’nin F-16’larla ilgili atacağı adım.

Türkiye ABD’ye 2021’de yaptığı müracaat ile hava savunması açısından kıymetli olan 40 adet yeni F-16 ile mevcut 80’e yakın F-16’nın da modernizasyon kitlerini talep ediyor.

German Marshall Fund Ankara Yöneticisi Özgür ÜnlühisarcıklıFotoğraf: GMFUS

German Marshall Fund Ankara Yöneticisi Özgür Ünlühisarcıklı, İsveç’in üyeliği sıkıntısı ile ilgili çok görünür olmasa da diplomatik kanallar vasıtasıyla ABD ile irtibatın sürdüğünü, sürecin olumlu ilerlediğini ve Türkiye’ye satışa karşı çıkan ABD Temsilciler Meclisi Lideri Bob Menendez’in ayrılmasının da bu gelişmelerin bir kesimi olarak okunabileceğini söyleyerek, şunları kaydediyor:

“Gelinen nokta çok şaşırtan değil. Zira F-16 sıkıntısı ile İsveç’in NATO üyeliği konusunun birbiriyle bağlantılı olduğu çok uzun vakittir biliniyordu. Gerek Ankara gerek Washington resmen bunu yalanlasa da bunun bu türlü olduğunu biliyorduk. Yalnızca karşılıklı güvensizlik sorunu nedeniyle kimin evvel adım atacağıyla ilgili bir sorun vardı.”

Ünlühisarcıklı Erdoğan’ın protokolü sevk ederek birinci adımı atmasıyla sürece dair başka adımların da akabinde gelmesini ve F-16’larla ilgili olumlu gelişmeler yaşanmasını bekliyor.

Ülgen de Vilnius’ta üzerinde anlaşılan yol haritasına nazaran Erdoğan’ın protokolü Meclis’e göndermesinin akabinde ABD Dışişleri Bakanlığı’nın F-16 ile ilgili Kongre’ye bildirimde bulunması gerektiğini söyleyerek, bu yol haritasında biraz zamanlamanın kaymış olabileceğini lakin işlediğini belirtiyor. Ülgen, sürece ait ayrıntıları şöyle aktarıyor:

“Bundan sonra dikkat edilmesi gereken ABD tarafı bildirimi ne vakit yapacak? Ankara’nın tercihi bu bildirimin protokol Genel Heyet gündemine girdikten sonra yapılması ve bildirim yapıldıktan sonra da 15 günlük bir sessizlik süreci var. Orada bir itiraz gelmez ise kabul oluyor. Lakin aslında o itirazın gelmeyeceğini formal olarak garanti altına aldıktan sonra bildirimi yapıyorlar. Hasebiyle itiraz muhtemelen gelmeyecektir.”

Ülgen, protokolün kurulda kabul edilmesinin akabinde Genel Heyet gündemine alınması için ABD’den yapılacak bu bildirimin beklenebileceğini belirtiyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan Temmuz ayında Hamas önderi İsmail Haniye ve Filistin Özerk İdaresi Lideri Mahmud Abbas’ı kabul etmişti.Fotoğraf: ANKA

İsveç ile Filistin ortasında nasıl bir bağ var?

Peki bir taraftan İsveç protokolüyle ilgili TBMM’deki süreç işlerken, öteki taraftan İsrail’e karşı giderek daha sert bir üslup benimsenmesi ortasında bir alaka var mı?

Erdoğan TBMM’deki AKP kümesinde yaptığı konuşmada İsrail’e savaşın başından bu yana en yüksek dozda tenkitlerini sıralarken, “Hamas’ın bir terör örgütü değil, topraklarını ve vatandaşlarını muhafaza gayreti veren bir kurtuluş ve mücahitler kümesi olduğunu” söyledi.

Ülgen’e nazaran bu iki probleme dair Ankara’nın tavrı bir çeşit istikrar siyaseti. İki mevzu ortasında dolaylı bir irtibat gözlemlenebileceğini söyleyen Ülgen, bunu şöyle anlatıyor:

“Türkiye Hamas ve Filistin konusunda NATO ülkelerinin çizgisinden uzaklaştığı sırada İttifak genişlemesini de bloke eden ülke olmak istemeyecektir. Bir çeşit Batı’yla istikrar siyasetinin bir ögesi denilebilir. Batı’dan kimi alanlarda ayrışma potansiyeli olduğu vakit diğer alanlarda daha yakınlaşmayı tercih eden bir istikrar siyaseti.”

Bu ortada iktidar, tabanı nedeniyle muhalefetteki Saadet Partisi ve Gelecek Partisi’nin yanı sıra son seçimlerde Cumhur İttifakı’na dayanak veren Hüda Par ve Yine Refah Partisi üzere partilerin de Filistin ile ilgili baskısı altında.

Erdoğan’ın bugünkü küme toplantısında İsrail’e yönelik geçmişteki kelamlarını hatırlatan bir görüntü de izletildi.

Diplomasi etraflarında Erdoğan’ın bugünkü sert çıkışlarıyla çok muhafazakar bölümlerin nabzını elinde tutmaya çalıştığı düşünülüyor ve bu kelamların akabinde İsveç’e onay verilmesinin artık AKP için daha kolay olacağı yorumları yapılıyor.

Ünlühisarcıklı da İsveç ile İsrail-Hamas savaşı hususları ortasında şöyle bir temas kuruyor:

“Erdoğan bir taşla birkaç kuş vurmayı seviyor. Bu protokolün Meclis’e İsrail’e yönelik el yükseltilirken gelmesi bence bir zamanlama taktiği. Yani bir yandan tahminen Batı’nın tenkitlerini çekecek bir adım atarken öbür yandan onu dengeleyecek öbür bir adım atmış oldu Erdoğan.”

Bu ortada TBMM Genel Kurulu’ndaki oylamada yüksek ihtimalle muhalefet partilerinin de İsveç’in üyeliği için vereceği kabul oyları nedeniyle AKP ile MHP’nin Hüda Par ve YRP’nin oylarına gereksinimi bulunmuyor.

Finlandiya’nın üyeliğine ait protokolün 31 Mart’taki Genel Konsey oylamasında bir evvelki yasama devri milletvekilleri olarak AKP, CHP, MHP ve GÜZEL Parti “evet” oyu kullanırken, HDP tarihinde birinci kere askeri bir muahede için “hayır” oyu kullanmamıştı. Genel Kurul’daki oylama sırasında salonda bulunmalarına karşın HDP’li vekiller oylamaya katılmayarak “hayır” yahut “çekimser” tarafta oy kullanmamıştı.

Fotoğraf: NATO

Süreçte neler yaşanmıştı?

Rusya’nın 24 Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgali ile birlikte İsveç ve Finlandiya güvenlik dertleriyle uzun yıllardır izledikleri temkinli politikayı bir kenara bırakarak NATO’ya üyelik müracaatında bulunmuştu.

Pek çok NATO ülkesi parlamentolarından bu müracaatlara dair onayı süratli bir biçimde geçirirken, Türkiye ve Macaristan’ın nasıl bir tavır izleyeceği kıymetli olmuştu.

Türkiye’nin “terörle” ilgili tasalarını ön plana çıkartması nedeniyle Haziran 2022’de İsveç ve Finlandiya ortasında üçlü mutabakat imzalanmış ve bu uzlaşma ile iki İskandinav ülkesi “terörle mücadele” konusunda Türkiye’nin taleplerini karşılamaya başlamıştı.

11-12 Temmuz 2022’de ise Litvanya’nın başşehri Vilnius’ta yapılan NATO tepesinde İsveç’in ittifaka iştirak protokolünü imzalayan Erdoğan, onayı TBMM’ye iletme taahhüdünde bulunmuştu.

Bu süreçte Finlandiya ile ilgili daha ölçülü bir siyaset izleyen Ankara bu ülkenin onay sürecini İsveç’ten başka tutarak daha erken tamamlamış ve böylece Finlandiya Nisan 2023’te ittifakın 31. üyesi olmuştu.

İsveç ise “Terörle Uğraş Yasası’nda” ve anayasasının birtakım kararlarında Türkiye’nin istediği kimi değişiklikleri yaparak, Ankara’ya silah ambargosunu da kaldırmış, lakin vakit zaman gerçekleştirilen “Kuran yakma eylemleri” sürece sekte vurmuştu.

İki ülke birebir vakitte güvenlik alanında yeni bir iş birliği sistemi kurma kararı alırken, İsveç’in üyeliğini hızlandırmak ve Ankara’yı mutlu etmek için NATO ittifak bünyesinde “Terörle Uğraş Özel Koordinatörü” atanacağını açıklamıştı.