Orman yangınları neden durdurulamıyor?

Orman yangınları neden durdurulamıyor?

Türkiye’de son günlerde devam eden orman yangınları, “Yangınlara hazırlıklı mıyız?” sorusunu bir kere daha akıllara getirdi.

Antalya’nın Kemer ilçesindeki orman yangınını söndürme çalışmaları dördüncü gününde devam ederken İzmir, Kütahya, Çanakkale, Manisa ve Balıkesir’de de orman yangını çıktı. İzmir ve Kütahya’daki yangınlar denetim altına alınırken Çanakkale, Manisa ve Balıkesir’de alevlerle uğraş sürüyor.

Türkiye’de 1 Mayıs ve 31 Ekim tarihleri ortası yangın mevsimi olarak kabul ediliyor. Bu periyot içinde ise en riskli aylar Temmuz ve Ağustos. Orman yangını riski sıcaklıkların arttığı ve buna karşılık yağışların ve hava neminin azaldığı vakitlerde yükseliyor. Bu nedenle genel olarak yaz aylarında yangın riski daha yüksek oluyor.

Yangınları önlemek mümkün değil mi?

DW Türkçe’ye konuşan İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Toprak İlmi ve Ekoloji Anabilim Kısmı’ndan Prof. Dr. Doğanay Tolunay, Türkiye’nin öbür çok hava olaylarına olduğu üzere orman yangınlarına da çok hazırlıklı olmadığı görüşünde:

“Çünkü hala yıllar evvelki alışkanlıklar ve müdahale anlayışı devam ediyor. Örneğin kamuoyu orman yangınlarıyla çabayı uçak ve helikopter sayısına indirgiyor” diyen Tolunay ekliyor: “Yangınlarla uğraş için hava filosu gereklidir. Fakat uçak ve helikopterler yangınların başlangıç etabında faaldirler. Yangınlar büyüdükten ve şiddetlendikten sonra havadan atılan su ağaçlara ulaşamadan buharlaşır. Bu basamakta yer takımları kıymet kazanır. Hava filosu ise yer gruplarının yangına müdahale etmesine yardımcı olmaya çalışır.”

“Yangın personel sayısı kâfi değil”

Türkiye’de 2021 yılı yangınlarından sonra uçak, helikopter ve yangın gözetleme için İHA sayısının arttığını, hava araçları kiralamak yerine hava filosu oluşturmak için adımlar atılmaya başlandığını lisana getiren Tolunay, “Bunlar olumlu lakin orman yangın emekçi sayısı 2021 yılına nazaran artsa da şimdi kâfi değil” diyor.

Orman Genel Müdürlüğü’nün Haziran ayında yayınladığı 2022 yılı istatistiklerine nazaran, geçen yıl çıkan 2 bin 160 orman yangınında 12 bin 799 hektarlık orman alanı ziyan gördü. Türkiye’de 2021 yılı ise orman yangınları konusunda bir felaket yılı olarak tarihe geçti. Son 50 yıl içinde gerçekleşen en büyük 20 yangının 11’inin yaşandığı 2021 yılı içinde toplam 2 bin 793 yangında 139 bin 503 hektar orman alanı ziyan gördü.

Muğla’nın Datça ilçesinde orman yangınına müdahale eden bireyler – (13.07.2022)Fotoğraf: MEHMET CIL/DHA

Yanan alan ölçüsü artıyor

Türkiye Ormancılar Derneği’nin 2023 yılı raporuna* nazaran son yıllarda yangın sayısı oransal olarak çok fazla artmamış olsa bile, yanan alan ölçüsünün önemli oranlarda artmış olduğu, bunun da yangına erken müdahalede ve yangınla gayrette yaşanan yetersizliklerden kaynaklandığı görülüyor.

Rapora nazaran son 20 yıl, beş yıllık dört eşit modüle bölündüğünde yangın sayısı ikinci beş yıllık periyotta yüzde 15, üçüncü periyotta yüzde 30 arttı. 2017 ile 2021 yıllarını kapsayan dördüncü devirde ise yangın sayısı yüzde 2 kadar çok küçük bir oranla azaldı. Lakin tıpkı periyotta yanan alan ölçüsünde fevkalâde artışlar ortaya çıktı. 2007 ile 2011 yıllarını kapsayan ikinci beş yıllık devirde, evvelki beş yıllık periyoda nazaran yanan alan ölçüsü yüzde 73 artarken, sonraki devirde yüzde 29 azalan yanan alan ölçüsü, son periyotta yüzde 406’lık rekor artışla 7 bin 481 hektardan 37 bin 889 hektara ulaştı.

Türkiye Ormancılar Derneği’ne nazaran son 10 yıl içinde meydana gelen yangınlar, yanan alan büyüklüklerine nazaran beş başka sınıfa ayrıldığında, bin 500 hektardan büyük 25 yangının 19’unun 2021 yılında, üçünün de 2020 yılında yaşandığı görülüyor. Bu durumda yalnızca ülkede yaşanan en büyük yangınların değil, bin 500 hektardan büyük yangınların da bu iki yıl içinde yüklü olarak yaşanmış olduğu anlaşılıyor.

Tek sorumlu global ısınma mı?

Türkiye orman yangınlarında Akdeniz’in en riskli ülkeleri ortasında kabul ediliyor. Ağaçların ya da çalıların yapılarında kâfi su olmaması, o bölgenin gereğince yağış almaması ve toprağın nemi tutmaması ormanların kuru olmasına yol açıyor. Bu durum yangınların daha kolay yayılmasında tesirli oluyor.

Yaz mevsimi giderek kuraklaşırken, çok kurak devirler üst üste geldiğinde oluşan fönlü hava tipi de orman yangınlarını artırıyor.

Ancak yangınların tek sebebi global ısınma değil. Orman Genel Müdürlüğü’nün datalarına nazaran geçen yıl çıkan orman yangınlarının yalnızca yüzde 16’sı doğal sebeplerle gerçekleşti. Yanan alanların ise yalnızca yüzde 4’ü doğal sebeplerle yandı.

86 bin hektarın yanma nedeni “belirsiz”

Türkiye Ormancılar Derneği’nin raporu ise nedeni resmi makamlarca saptanamayan orman yangınlarındaki artışa dikkat çekiyor.

Orman Genel Müdürlüğü datalarına nazaran 2012 ile 2021 yılları ortasındaki on yıllık periyotta yaşanan orman yangınlarının yüzde 5,3’ü kasıt, yüzde 34,5’i ihmal ve kaza, yüzde 11,9’u da doğal nedenlerle gerçekleşti. Yangınların yüzde 48,3’ünün ise nedeninin bilinmediğine dikkat çeken rapora nazaran, bu nedeni bilinmeyen yangınlarla ziyan gören orman ekosistemi ölçüsünün son 11 yılda 86 bin hektarı bulduğu vurgulanıyor.

Yanan orman alanlarının beşte ikisinin neden yandığının tespit edilemediğine işaret eden raporda, “Nedeni bilinmeyen bir meseleye karşı çaba etmek de epey güç olduğu için, bu belirsizlik içinde orman yangınlarıyla uğraşta başarılı olma talihi da azalıyor” tespiti yapılıyor.

Resmi datalara nazaran geçen yıl da orman yangınlarının yüzde 41’i, yanan orman alanlarının ise yüzde 17’si bilinmeyen nedenlerle gerçekleşti.

Enerji tesislerinin kazalarda beşte bir hissesi var

Öte yandan Ormancılar Derneği’nin raporu, son 10 yılda kazaya dayalı çıkan yangınlarda gücün yüzde 20,44’lük oranla açık orta başı çektiğini gösteriyor. Raporda, “Burada dikkat çeken nokta, sayı olarak güç tesislerinden çıkan yangınların hissesi yüzde 3,38 iken, bu yangınlardan ziyan gören orman alanının hissesinin yüzde 20,44’e çıkıyor oluşu. Şu hâlde, güç üretim ve iletim tesislerinin mümkün olduğunca orman alanlarından uzakta bulunmasında, orman alanlarında ya da yakınlarında bulunan güç tesislerinde ise çok daha sıkı tedbirlerin alınmasına muhtaçlık var” uyarısı yapılıyor.

Geçen yıl çıkan orman yangınlarının da sayı prestijiyle yüzde 4,5 güç tesisleri kaynaklı oldu. Toplam yanan orman alanının yüzde 18,5’ine denk gelen 2 bin 371 hektarlık alan güç kazalarından ötürü yandı.

2021 yılının Ağustos ayında Bodrum’da yaşanan orman yangınına müdahale etmeye çalışan bir itfaiye eriFotoğraf: Serkan Ocak/DW

“İklim değişikliği yalnızca hızlandırıyor”

Prof. Dr. Doğanay Tolunay da iklim değişikliğinin yıldırımlar haricinde direkt orman yangını çıkmasına yol açmadığını belirterek, yıldırım kaynaklı yangınların tüm yangınların yalnızca yüzde 10’unu oluşturduğu, yıldırımlarla yanan orman alanı oranının ise çok daha düşük olduğu bilgisini veriyor.

Doğanay Tolunay, iklim değişikliğinin ise neredeyse tamamı insanların kaza, kasıt ya da ihmali sonucunda başlayan yangınların kısa müddette süratle büyümesine ve geniş alanlara yayılmasına neden olduğuna dikkat çekiyor. Böylelikle orman yangınlarının söndürülmesinin de güçleştiğine işaret eden Tolunay, “Yangınlar büyüdükten sonra da korların taşınması ya da alevlerin önündeki ağaçların ısı transferiyle tutuşmasıyla yeni yangınlar başlar” diyor.

Tolunay’a nazaran orman yangınları, seller, kuraklık, fırtına, dolu üzere afetlerin yol açtığı kayıplar arttıkça iklim değişikliği suçlanıp bir bakıma günah keçisi ilan edilse de sıklığı, şiddeti, tesir alanı genişleyen çok hava olaylarına karşı tedbir alınması mümkün.

Nasıl uğraş edilmeli?

Doğanay Tolunay’a nazaran orman yangınlarının azaltılması için öncelikle kriz idaresinden afet idaresine geçilmesi gerekiyor.

Afet idaresinin afetler öncesi, esnası ve sonrasında alınacak tedbirleri kapsadığını fakat Türkiye’de zelzele dahil tüm afetlerde, afet anında müdahalenin ön plana çıktığını söyleyen Tolunay, orman yangınları özelinde de afet öncesinde önleyici önlemler olarak isimlendirilen uygulamaların yaygınlaşması gerektiğini vurguluyor.

Prof. Dr. Doğanay TolunayFotoğraf: DW/S. Ocak

“Örneğin lokal olarak yangınların neden çıktığının tahlil edilmesi ve bunların ortadan kaldırılması birinci adımdır. Bu kapsamda piknik kaynaklı yangınlar fazlaysa pikniğin yasaklanması ve kontrollerin arttırılması yapılabilir. Ya da elektrik nakil sınırları yangına neden oluyorsa bunların kaldırılması, bakımlarının yapılması ya da sınırların altındaki yanıcı hususların uzaklaştırılması düşünülmelidir” diyen Tolunay, yangın risk haritaları oluşturulması ve bu haritaların her yıl güncellenmesinin de önleyici önlemlerden olduğunu aktarıyor.

“Yangın mevsiminden evvel tedbir alınmalı”

Buna nazaran söndürme araçlarının nerelere konuşlandırılacağı, yangına nerelerde müdahale edilebileceği, riskli bölgelerdeki insanların nasıl tahliye edileceği üzere hususların yangın mevsimi öncesinde belirlenmiş olması gerekiyor.

Araçların ve yolların bakımının yapılması, yangın çalışanlarının, ormanla iç içe yaşayanların eğitimi, orman içi ve kenarındaki yerleşimlerin yangına karşı dirençli hale getirilmesi, yol kenarlarındaki kuru ot ve yaprakların uzaklaştırılması üzere alınabilecek çok sayıda tedbir olduğuna işaret eden Tolunay, “Yaz aylarında ülke genelinde günde 100 kadar yangın çıkabildiği dikkate alındığında, yangınların başlamasının ne kadar kıymetli olduğu daha güzel anlaşılacaktır. Bunlardan birine dahi geç müdahale edildiğinde binlerce hektar ormanın yanabileceğini hiç unutmadan, yangın çıkmasının engellenmesine odaklanmak gerek” sözlerini kullanıyor.

DW Türkçe’ye VPN ile nasıl ulaşabilirim?