Türkiye'nin iklim maksatları kâfi mi?

Türkiye’nin iklim maksatları kâfi mi?

Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Çerçeve Mukavelesi 28’inci Taraflar Konferansı (COP28) 30 Kasım-12 Aralık tarihlerinde Dubai’de düzenlenecek.

COP28, 2015’te kabul edilip 4 Kasım 2016’da yürürlüğe giren Paris Anlaşması’ndaki gayelere ulaşmada kolektif olarak hangi noktalarda ilerleme kaydedildiği ve kaydedilmediğinin envanteri olan birinci Global Durum Değerlendirmesi’nin (Global Stocktake) sonuçlandırılacağı iklim tepesi olacak.

Paris İklim Mutabakatı’yla devletler global emisyonların 2050 yılına kadar net sıfırlanması konusunda ortaklaştı. Türkiye de muahedeyi beş yıl gecikmeyle 2021 yılında onayladı. Mutabakat kapsamında Türkiye’nin verdiği taahhüt 2053’te karbon nötr hale gelmek.

Peki Türkiye’nin iklim karnesine nazaran bu taahhüdün yerine getirilmesi mümkün mü?

Enerji kaynaklı emisyonda birinci sırada

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) 2022’de yayımlanan altıncı kıymetlendirme raporunda, Türkiye’nin Avrupa’daki ülkeler içinde harikulâde (ekstrem) hava olaylarının tesirlerini en fazla hisseden ülkeler ortasında olduğu yer alıyor.

Dünyadaki karbondioksit emisyonlarının ülkelere nazaran dağılımını gösteren Küresel Carbon Atlas’a nazaran Türkiye, 2021’de 446 milyon metrik ton ile en çok salım yapan ülkeler ortasında 13’üncü sırada bulunuyor.

Climate Transparency’e nazaran ise Türkiye’de güç kaynaklı karbondioksit emisyonları 2020’den 2021 yılına yüzde 7,2 artış gösterdi. Türkiye bu artış oranıyla dünyada birinci sırada yer aldı.

Türkiye, geçen sene Mısır’da düzenlenen 27’nci İklim Tepesi’nde BM İklim Değişikliği Çerçeve Kontratı Sekreteryası’na sunduğu Ulusal Katkı Beyanı’nda (NDC, Nationally Determined Contribution) iklim amacını güncellemiş, 2030’a kadar artıştan yüzde 41 azaltım hedeflediğini ve iklim hareketleri ile emisyonlarını 700 MtCO2e (milyon ton karbondioksit eşdeğeri) ile sınırlayacağını açıklamıştı. Bu artıştan azaltım gayesi, aslında emisyonların 2030’a kadar yüzde 30’dan fazla artması manasına geliyor.

Katısöz: İklim açısından esaslı bir değişiklik yok

DW Türkçe’ye konuşan Avrupa İklim Aksiyon Ağı (CAN Europe) Türkiye İklim ve Güç Siyasetleri Koordinatörü Hasret Katısöz, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 2021 yılında Paris İklim Mutabakatı’na Türkiye’nin taraf olacağını açıklarken, Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon vizyonuna giden yolu “Yatırım, üretim, istihdam siyasetlerinde esaslı değişikliğe yol açacak bir süreç” olarak tanımladığına işaret ediyor.

Katısöz, bu söyleme karşın iktisat ve kalkınmaya yönelik Türkiye’nin geleceğine istikamet vermesi beklenen, 2023-2035 Ulusal Güç Planı, 2024-2026 Orta Vadeli Program ya da 2024-2028 12’nci Beş Yıllık Kalkınma Planı üzere kamu dokümanlarında iklim ve güç açısından esaslı bir değişiklik perspektifi görülmediğini söylüyor.

Türkiye’nin 2053 net sıfır vizyonuna giden yolda gerçek noktada olup olmadığının en kıymetli göstergesinin 2030 iklim maksatları olduğunu vurgulayan Katısöz, “Maalesef Türkiye’nin 2030 iklim gayesi, iklim değişikliğine neden olan sera gazı emisyonlarını 2030’a kadar yüzde 30 oranında artırmayı öngörüyor. 2053 net sıfır vizyonuna uyumlu bir maksat, emisyonları bugünden itibaren azaltmayı öngören ‘mutlak emisyon azaltımı’ hedefidir” diyor.

DW Türkçe’ye konuşan TMMOB Makina Mühendisleri Odası Güç Çalışma Kümesi Lideri Oğuz Türkyılmaz da Türkiye’de fosil yakıt tüketimini azaltacak somut bir program olmadığını söylüyor. Ulusal Güç Planı’nda bu türlü bir öngörü olmadığını belirten Türkyılmaz, geçen yıl Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesinde kurulan İklim Değişikliği Başkanlığı’nın da kendi yetkisiyle bu hususta ne kadar adım atabileceğinin bilinmeyen olduğunun altını çiziyor.

Kömüre dayalı heyeti güç artacak

Türkiye’de geçen yıl 1,3 GW konseyi gücünde yeni bir ithal kömür santrali devreye alındı. Güç ve Olağan Kaynaklar Bakanlığı’nın hazırladığı Ulusal Güç Planı’na nazaran 2030 yılına kadar 1,7 GW yerli kömür santralının sisteme dahil olması, 2030 ve 2035 yılları ortasında ise 1,5 GW daha kömür heyeti gücünün devreye alınması (ve yalnızca 0,7 GW kömürlü santralın devreden çıkması) öngörülüyor. Böylelikle, 2023-2035 periyodunda, 3,2 GW kömür yakıtlı santral daha kurularak kömüre dayalı şurası güç azaltmak bir yana yüzde 11,4 artırılacak.

Ulusal Güç Planı’na nazaran karasal rüzgar gücü santrallerinin (RES) heyeti gücünün, 2035’e kadar 24,6 GW’a ulaşması hedeflenirken, bu maksat 2035’te karasal RES potansiyelinin lakin yarısının değerlendirileceği manasına geliyor. Deniz üstü RES’te ise 5 bin MW şurası güç gayesi, 75-80 GW iddia edilen kapasitenin yüzde 6’sına denk geliyor. Güneş gücü santrallerinin (GES) heyeti gücünün 52,9 GW’a çıkarılması maksadı de potansiyelin sadece beşte biri.

Özlem Katısöz, Ulusal Güç Planı’nın zayıf da olsa karbonsuzlaşma sinyali verdiğini, güçlü bir güneş maksadı sunarken, yetersiz bir rüzgar maksadı ile yenilenebilir kaynaklara dayalı dönüşüm perspektifini zayıflattığını aktarıyor.

Nükleer santraller ana eksende

Planda yer alan yeni kömür santrali kurulacağı öngörüsünü de gerçekçi bulmayan Katısöz, ekliyor: “Planın tahminen de en korkutucu tarafı, karbonsuzlaşma eksenini nükleer santrallere oturtması. En değerli ve kirli elektrik üretme usulü olan nükleer santraller, Türkiye’nin 2035 güç ufkunda hâkim kaynak olarak konumlanıyor.”

Enerji Bakanlığı, net sıfır karbon salımın hedeflendiği ilan edilen 2053 yılında yenilenebilir kaynakların hissesinin yüzde 50, nükleer gücün hissesinin yüzde 29,3, fosil yakıtların hissesinin yüzde 20,8 olacağını öngörüyor. Bakanlığın öngörüsüne nazaran 4,8 GW şurası güçteki Akkuyu Nükleer Güç Santralı’na (NGS) ek olarak, 2035’e kadar 2,4 GW nükleer gücün daha devreye alınması planlıyor. Plan kapsamında 2053 yılına kadar ise 42 GW kapasitede NGS kurulması hedefleniyor.

Peki Türkiye’nin Paris İklim Mutabakatı kapsamında verdiği taahhüdün telaffuzdan harekete dönüşebilmesi için ne üzere siyasetleri devreye alması gerekiyor?

“Yüzde 35 mutlak emisyon azaltımı mümkün”

Özlem Katısöz’e nazaran Türkiye’nin, 2053’te net sıfır maksadına ulaşabilmesi için 2020 yılına kıyasla 2030’a kadar en az yüzde 35 mutlak emisyon azaltımı hedeflemesi gerekiyor.

Uzmanar, Türkiye’nin iklim amaçlarına ulaşabilmesi için kömüre dayalı güçten vazgeçmesi gerektiğine işaret ediyorFotoğraf: ANKA

Tutarlı ve gerçekçi bir planla bu oranda bir emisyon azaltımının gerçekleştirilebileceğini vurgulayan Katısöz, “Bunun için 2030’a kadarki mühlet içinde hazırlık yapılmalı ve elektrik üretiminde kömürün terk edilmesi başta olmak üzere ulaşım, sanayi ve binalarda çeşitli tedbirler hayata geçirilmeli” diyor.

Yüzde 35 mutlak emisyon azaltımı için elektrik üretiminde kömürden büsbütün çıkılması ve yenilenebilir güç kaynakların hissesinin yüzde 75’e çıkarılması gerektiğini belirten Katısöz, öteki adımları, “Ulaşımda elektrikli araç sayısının toplam araç sayısı içerisindeki oranının binek araçlarda yüzde 20’ye, toplu ulaşım ve yük taşıma araçlarında yüzde 10’a çıkarılması; demiryolu yatırımlarının artırılarak kişisel araç kullanımında yüzde 5, toplu ulaştırma ve yük nakliyeciliğinde yüzde 10 oranında raylı sisteme geçiş tarafında tercih değişikliği sağlanması; endüstride yahut hizmet bölümünde gaz yerine, tarımda petrol yerine elektrik gücünün kullanılması, direkt yenilenebilir güç kullanımının artırılması; binalarda ısınma gayeli kömür ve sıvı fosil yakıt (mazot vb) kullanımının sonlandırılması ve büyük ölçüde elektrikle ısınmaya geçilmesi” biçiminde sıralıyor.

Türkyılmaz: Her bir bina yeni bir güç canavarı

Oğuz Türkyılmaz’a nazaran iklim değişikliği ile gayret için öncelikle muhalif muvafık ayrımı yapmadan, bu bahisteki uzman takımlar bir ortaya getirilip ulusal bir istişare meclisi kurulmalı.

Türkiye’de öncelikle fosil yakıt tüketiminin azaltılması için adımlara gereksinim olduğunu vurgulayan Türkyılmaz, kömür santrallerinden başlayarak elektrik üretiminde fosil yakıtların hissesinin düşürülmesi ve bunun yerine yenilenebilir güç kaynaklarının devreye alınması gerektiğini söylüyor.

Oğuz Türkyılmaz, elektrik üretiminde yüksek bir potansiyeli olan güneş ve rüzgar gücünün gereğince değerlendirilmediğini, Ulusal Güç Planı’ndaki gayelerin de epey düşük olduğunu belirterek kapasiteye ait 2000’lerin başında yapılan ölçümlerin de tekrar yapılarak güncellenmesi gerektiğine işaret ediyor.

Türkiye’nin ithal ettiği petrolün ise yüzde 2’sinin kent içi ulaşımda kullanıldığına dikkat çeken Türkyılmaz, demiryolu projelerinin gözden geçirilip rehabilite edilmesi halinde trafikteki araç sayısı azaltılarak fosil yakıt tüketiminden tasarruf sağlanacağını aktarıyor.

Öte yandan konutlar güneş mimarisine nazaran yapıldığı takdirde ısınmak için daha az doğal gaz kullanılacağını söz eden Türkyılmaz, “Güneşten ısınmayı teşvik edersiniz, güneşten sıcak su elde etmeyi teşvik edersiniz, hatta mecburî hale getirirsiniz. Lakin TOKİ’nin yapılan binalarında bile bu kurgular kelam konusu değil. Yani her bir bina yeni bir güç tüketim canavarı haline dönüşüyor. Lakin bütün bu tedbirleri bir ortada içerebilecek bir paket, bir tasarı hazırlayabilirsiniz. Bu da ortak akılla olur” diye konuşuyor.

İklim değişikliği ile çabada dünya ölçeğinde de sıkıntılar olduğunun altını çizen Türkyılmaz’a nazaran, bu durumu etkileyen etmenler ortasında Rusya-Ukrayna savaşı, ekonomik ezalar ve buna paralel iklim değişikliğine ait fonların sonlandırılması yer alıyor.

Savaşın da bizatihi yarattığı bir iklim tahribatı olduğunu vurgulayan Türkyılmaz, iklim değişikliği konferanslarının ise son yıllarda Mısır ya da Birleşik Arap Emirlikleri üzere fosil yakıt üretiminde aktif olan ülkelerde gerçekleştirildiğini belirterek ekliyor: “Demokrasinin olmadığı bir rejimle yönetilen ülkelerde dünyanın özgür geleceği için iklim değişikliği tartışılıyor. Bu gerçekten trajikomik.”

Müzakereler 28 yıldır devam ediyor

Taraflar Konferansı (COP), 1995’ten beri her yıl farklı bir ülkede BM’nin İklim Değişikliği Çerçeve Mukavelesi’nin (UNFCCC) imzacısı olan ülkelerden binlerce delegenin iştirakiyle düzenleniyor. Birinci COP doruğu 1995’te Almanya’nın başşehri Berlin’de, COP2 1996’da İsviçre’nin Cenevre kentinde düzenlendi. İklim müzakerelerinin temelini oluşturan bu iki tepenin akabinde 1997’de Japonya’daki COP3’te Kyoto Protokolü imzalandı. Kyoto Protokolü, endüstrileşmiş ülkeler için sera gazı emisyonlarına yönelik mutlak ve yasal bağlayıcılığı olan bir hududun belirlendiği birinci memleketler arası mutabakat oldu.

COP28 bu yıl Dubai’de düzenleniyorFotoğraf: Amr Alfiky/REUTERS

Kyoto Protokolü ile 37 endüstrileşmiş ülke emisyonlarını 2008-2012 ortasında 1990 düzeyine nazaran yüzde 5,2 azaltma taahhüdünde bulundu. 1997 yılında kabul edilen protokol, 140 ülkenin onayıyla 2005 yılında yürürlüğe girdi. 2009’da Danimarka’nın başşehri Kopenhag’daki COP15’te sıcaklık artışının 2 dereceyle sonlandırılmasına yönelik maksatlar belirlendi. Katar’ın başşehri Doha’daki COP18’de ise Kyoto Protokolü’nün 2020’ye kadar uzatılması üzerinde anlaşılırken Peru’nun başşehri Lima’daki COP20’de birinci defa tüm ülkeler emisyonlarını azaltmaya yönelik taahhütlerini geliştirmeyi ve paylaşmayı kabul etti. 20 yıllık müzakerelerin akabinde 2015’te Paris’te düzenlenen COP21’de kabul edilen Paris Mutabakatı ile iklim değişikliğiyle uğraşta global çerçeve oluşturuldu. Paris Mutabakatı’na nazaran global emisyonların 2050 yılına kadar net sıfırlaması ve global sıcaklık artışının 1,5 dereceyle sonlandırması hedefleniyor.

Net Sıfır Nedir?

Net sıfır emisyon, fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma, atık idaresi, hayvancılık üzere insan faaliyetleri sonucu atmosferde biriken sera gazı ölçüsünün, yeniden insan faaliyetleri ile sağlanan azaltım ölçüsü ile (yutak alanların onarımı, tabiat tabanlı karbon tutma ve yakalama vb.) birbirini dengelemesi manasına geliyor.

Karbon nötr kavramı sırf karbondioksit emisyonlarının dengelenmesini tabir ederken net sıfır emisyon, karbondioksit de dahil olmak üzere tüm sera gazı emisyonlarının dengelenmesine işaret ediyor. Karbondioksit salınımları ise toplam sera gazı emisyonlarının yüzde 76’sını oluşturuyor.

DW Türkçe’ye VPN ile nasıl erişebilirim?